طباطبايى ، زعيم معروف مشروطيت ايران ، در همان اواخر دورهء استبداد شده است ، فهميد . « 1 » ناظم الاسلام كرمانى مىنويسد :
« شب سهشنبه دويم ماه ذى الحجة الحرام سال هزار و سيصد و بيست و دو هجرى و هفتم فوريه ماه فرانسه سال 1905 ( م . ) ، نگارندهء اين تاريخ ميرزا محمد ناظم الاسلامى كرمانى وارد شد بر جناب آقا ميرزا سيد محمد طباطبايى در حالتى كه تنها نشسته و كتابى در پيش گذارده با نهايت حزن و اندوه سر به جيب فكرت و گريبان حيرت فروبرده بود ، پس از اداى سلام و استماع جواب عرض كردم كه اين ايام اهالى طهران به افتتاح مكاتب و تأسيس مدارس شوقى وافى و ذوقى كافى دارند ، اگر به اين طور زمانى بگذرد ، هر آينه به زودى ابناء وطن را عالم و دانشمند خواهيم ديد . جنابش نخست اظهار مسرت فرمود ، سپس گفت : افسوس كه هشت سال است در پيشرفت ترقى اين مملكت خيالات مىنمايم . چنانچه نهايت جد و جهد و كوشش را در مدارس و مكاتب مليّه جهت تربيت نوباوگان وطن نموده و با معاندين طرف مباحثه و معارضه واقع شده و آنها را تا يك اندازه مجاب و ساكت كرده ، با اين كه رسالهها در رد مدارس و حرمت ايجاد و افتتاح مكاتب نوشتند ، از تشويق مكاتب و مدارس و ترويج جرايد و رسائل مفيده و تقويت معارف و موجبات بيدارى ملت غفلت و تسامح نكرده ، عزل امين السلطان را از صدارت كه مانع پيشرفت معارف مىنمود با هزارانصدمه و برانگيختن وسايل از اعليحضرت پادشاه مظفر الدين شاه استدعا نمودم ، ليكن عين الدوله كه شخص مستبد خودرأى خودسر بىعلمى است به جاى او منصوب گرديد و او هم مانند صدور سابق بلكه از جهاتى بدتر و نادانتر است .
نگارنده عرض كرد : « عزل اين صدراعظم را نيز از پادشاه درخواست كنيد . فرمود : بالفرض اين وزير هم معزول شود ، ديگر كدام شخص عالم عاقل كامل بصير را دارند كه شايستهء مسند صدارت باشد ، و بتواند خرابيهاى چندين سالهء اين مملكت را آباد و نواقص را اصلاح نمايد ؟
عرض كردم : پس علاج از چه راه است ؟ فرمود : بايد سعى كرد افراد ملت عالم شوند ، چه پس از آن كه عموم ملت عالم شدند ، آن وقت حقوق ملى خود را مىدانند ، حقوق دولت را برخود و ملت ، حقوق ملت را برخود و دولت كه آگاه شدند ، ديگر هرگز زير بار ظلم و جور و استبداد نخواهند رفت . آن وقت كارها راجع به صاحبان كفايت و درايت خواهد شد ، پس بر شما باد به اصلاح معارف و تأسيس و تكثير مكاتب و احداث مدارس ابتدائيه و علميه و صناعيه و غيره .
عرض كردم : اگر صلاح بدانيد مدرسهاى براى دخترها و دوشيزگان مفتوح نماييم و در
هامش
( 1 ) . تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ص 412 .