يك عده معارف خواهان سالها آرزومند بودند در راه نشر و ترقى معارف خدمتى انجام دهند ، دامن همت بر كمر زده آنچه توانستند به عمل آوردند .
سرمايهء قليل و معلم نادر ، معهذا در سنوات 1317 - 1318 ( ه . ق . ) ، در تهران دوازده مدرسهء متوسطه و مقدماتى تأسيس شد . ميرزا حسن رشديه ، حاجى ميرزا يحيى دولتآبادى ، عليخان ناظم العلوم ، مخبر السلطنه ، احتشام السلطنه ، مفتاح الملك و نير الملك از اشخاصى بودند كه مساعى مبذول كردند . يك مدرسهء علوم سياسى هم به سعى و اهتمام ميرزا حسن خان مشير الدوله تأسيس شد . » « 1 »
همچنين چند مدرسهء ديگر غير از مدرسههايى كه نام برده شدند ، در تهران تأسيس شد . از جمله : مدرسهء قدسيه كه در ماه ذى الحجه 1316 ( ه . ق . ) در محلهء سرچشمه تأسيس شد كه مدير و مؤسس آن آقا ميرزا ابراهيم سعيد العلماء بود ، مدرسه كماليه كه در جمادى الاولى 1317 ( ه . ق . ) در محلهء سيد نصر الدين ، به شركت حاج ميرزا يحيى دولتآبادى و مرتضى خان كماليه ، از پيشخدمتهاى دربار تأسيس و مديريت آن به مرتضى خان داده شد . مدرسه خرد نيز بود كه به مديريت ميرزا عبد الرزاق خان مهندس بغايرى اداره مىشد و نظارتى از طرف انجمن معارف نسبت به آن بهعمل نمىآمد . « 2 »
مدارس دخترانه
به احتمال قوى تا بعد از مشروطيت از طرف ايرانيان مدرسهاى براى تحصيل دختران ايجاد نشد ، چه اقلا بنا به معتقدات دينى كه از طرف روحانيون زمان به مردم تلقين مىشد ، درس خواندن براى دختران لازم و جايز و پسنديده نبود و شايد شرط عفت را هم زندگى در خانه و نداشتن سواد مىدانستند . ثانيا عامهء مردم نظر خوبى به تحصيل در مدارس جديد نداشتند و هر زمان مىتوانستند محصلين و معلمين را مورد آزار يا سخريه و توهين قرار مىدادند و البته اين درباره پسران و مردان بود ديگر چه رسد به دختران ! بنابراين تحصيل دختران در خانوادههايى كه به باسواد شدن دختران خود عقيده و علاقه داشتند به وسيلهء همان « معلم سرخانه » بود كه براى فرزندان خود مىآوردند .
اشكال تأسيس مدارس دختران را مىتوان از مذاكراتى كه در محضر آقا سيد محمد
هامش
( 1 ) . از ماست كه بر ماست ، ص 95 .
( 2 ) . تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ج 1 ، ص 391 و 392 .