فروشنده پسر بچهاى بود كه بيست سى تا آدمك چوبى عمامه به سر كه آن را در روى نيمكرهاى قرار داده و مركز ثقل را طورى گرفته بودند كه از هر طرف آن را به زمين بيفكنى ته نيمكره به زمين آمده ضمنا سر آدمك به چپ و راست حركتهاى مضحك كند ، در بساط خود داشت . بچهاى هم به محاذى ما از سمت ديگر معبر داشت حركت مىكرد . صاحب بساط مشترى خود را شناخته براى جلب پسرك يكى از آدمكها را به وسط معبر پرتاب كرده گفت : « آى حاجى ياتمز » ، « آى حاجى ياتمز » ( حاجى خواب نرو ) من فورا به موسى خان گفتم رمز را من استخراج كردم . گفت چرا ؟ گفتم شاه از اين اسباببازى خواسته است . به منزل كه برگشتيم كلمه ششم را گرفتم « ز » درآمد و حدس من صائب بود . دو صندوق حاجى ياتمز خريديم و براى اعليحضرت فرستاديم . »
عبد الله مستوفى سپس اضافه مىكند :
« من اين واقعه را بعد از مردن مظفر الدين شاه براى مرحوم مشير الدوله حسن پيرنيا نقل كردم ، گفت : وقتى در سفر دوم شاه به فرنگ در استانبول بوديم ، در روزى كه مقرر شده بود رجال دربار عثمانى شرفياب شوند ، يكى از پيشخدمتها يكى از همين اسباببازى خريده در جيب خود گذاشته بود ، براى سرگرم كردن شاه در فاصلهء بين هر پذيرايى اين اسباببازى را به زمين مىانداخت و واقعا حركات سر و كلهء اين « حاجى ياتمز » مضحك بود . اين سفارش شاهانه از اين واقعه آب مىخورده است . » « 1 »
بارى مظفر الدين شاه در طول سلطنتش سه بار براى معالجه به فرنگ رفت و هر بار مبلغ زيادى قرض براى اين كشور به بار آورد . تنها كار مثبتى كه از او سر زد امضاى فرمان مشروطيت و قانون اساسى بود . يعنى ده روز پيش از مرگش در تاريخ 14 ذيقعدهء سال 1324 ، كه قانون اساسى آماده شده بود بر آن صحه گذاشت و پس از ده سال و هفت روز سلطنت ، به ناخوشيهاى گوناگون از آن جمله بيمارى كليه ، در سن 55 سالگى در تاريخ 24 ذيقعده 1324 ( ه . ق . ) درگذشت و به جاى او محمد على ميرزا وليعهد كه در تهران حاضر بود ، پادشاه شد . « 2 »
امتيازاتى كه در دوره سلطنت مظفر الدين شاه به بيگانگان داده شد از اين قرار است :
1 - امتياز تأسيس بانك استقراضى به روسها در سال 1900 ( م . ) برابر با سال 1318 ( ه . ق . ) و در دنبالهء آن قرضهء 5 / 22 ميليون منات از روسيه صورت گرفت و وثيقه قرضه مزبور تمام گمركات ايران به استثناى گمركات خليجفارس بود .
هامش
( 1 ) . شرح زندگانى من ، ج 2 ، ص 59 - 60 .
( 2 ) . شرح حال رجال ايران ، ج 4 ، ص 135 .