محمد على شاه ثمرهء اين ازدواج مظفر الدين شاه با ام الخاقان بود . در خاطرات كلنل كاساكوفسكى آمده :
« وليعهد فعلى [ محمد على شاه ] از شاهزاده خانمى است كه فاحشه شده و مدتى است از شاه جدا شده و نمىخواهد با وى زندگى كند . اگرچه شاه از او دست نكشيده و پيغام مىفرستد كه دوباره به عقد وى درآيد . » « 1 »
يحيى دولتآبادى نيز در خاطرات خود ، هنگامى كه از روزهاى آخر عمر مظفر الدين شاه و آمدن وليعهد به تهران ، سخن مىگويد دربارهء مادر محمد على ميرزا وليعهد ، ام الخاقان مىنويسد :
« خصوصا كه شاهزاده خانمبودن مادر وليعهد هم از مفاخر او بهشمار نمىآيد ، بلكه پسر ام الخاقان معلوم الحال بودن به يكى از بزرگترين مطاعن او است به حدى كه دشمنان او به واسطهء سوء اخلاق مادرش و بىشباهتى خود او در قيافه به خانوادهء سلطنت او را فرزند حقيقى مظفر الدين شاه نمىدانند . » « 2 »
معروف است كه مظفر الدين شاه در موقعى كه وليعهد و در تبريز اقامت داشته به فرقهء شيخيه گرويده بود و اين موضوع را فرهاد ميرزا معتمد الدوله ، عموى پدرش از كردستان در نامهاى به وى تذكر مىدهد و مىنويسد كه علما در اين باب از شما رنجيدهاند و به شما چندان خوشبين نيستند و لازم است كه حفظ ظاهر از هر جهت رعايت فرماييد . « 3 »
مظفر الدين شاه روز يكشنبه ، چهارم ذى الحجه از شهر تبريز به سوى تهران حركت كرد و روز يكشنبه 25 ذى الحجه ، يك ساعت قبل از ظهر از در شرقى ديوانخانه تخت مرمر در عمارت دولتى در ارگ سلطنتى وارد شد . « 4 »
مهديقلى هدايت ، مخبر السلطنه دربارهء دورهء وليعهدى مظفر الدين شاه مىنويسد :
« نجفعلى خان دايى كه در دورهء اول دارالفنون تحصيل توپخانه كرده بود به سمت معلمى به تبريز مأمور شد . با وليعهد روابط خوش داشت ، مدتى است به تهران آمده است . شبى از او پرسيدم اين آقا آتيه ما چه فن ؟ جوابى نداد و صحبت مىكرد ، اواخر شب گفت سؤالى كردى ؟ گفتم جوابى
هامش
( 1 ) . خاطرات كلنل كاساكوفسكى ، ترجمه عباسقلى جلى ، چاپ دوم ، 1355 . ص 204 .
( 2 ) . حيات يحيى ، يحيى دولتآبادى ، ج 2 ، ص 96 .
( 3 ) . شرح حال رجال ايران ، ج 4 ، ص 121 .
( 4 ) . افضل التواريخ ، صفحات 15 و 18 .