جنگ شاهزاده كامران ميرزا نايب السلطنه پسر ناصر الدين شاه بود كه با اسب از عقب كالسكه شاه مىآمد . او در ميان سيل و انبوه جمعيت زنان گير كرد زنان گرسنه و خشمگين كه شاه را رها كرده بودند به سوى او هجوم بردند . وزير جنگ را از اسب پايين كشيدند و او را به زمين انداختند . وزير جنگ در قحطى نان شهرت خوبى ميان مردم نداشت و معروف بود كه انبارهاى بزرگى مملو از گندم دارد و در اين انبارها را بسته است كه قحطى شود تا گندم خود را به قيمت گران بفروشد . از اين رو زنان نسبت به او كينهء شديدى داشتند و با سنگ و مشت و لگد به جانش افتاده كتك مفصلى به او زدند و سر و صورتش را سخت مجروح كردند . بقيه همراهان شاه كه وضع وزير جنگ را اين چنين ديدند فرار را برقرار ترجيح داده و با اسب به اتفاق فراشانى كه در ركاب آنها بودند گريختند . » « 1 »
در اينجا پيش از آنكه به دنباله گزارش هنريش بروگش بپردازيم بايسته است به نكتهاى اشاره شود كه گويا اشتباهى در نوشته هنريش بروگش رخداده است . زيرا نوشته است كامران ميرزا وزير جنگ بود كه درست نمىنمايد توضيح آنكه :
كامران ميرزا پسر سوم ناصر الدين شاه در سال 1272 ( ه . ق ) زاده شد و در سال 1277 قمرى يعنى سال وقوع قحطى و شورش زنان در تهران در سن شش سالگى حاكم تهران شد كه معاون او پاشا خان امين الملك بود . و در سن يازده سالگى يعنى سال 1283 قمرى ناصر الدين شاه او را نايب السلطنه خود نمود و در سيزده سالگى در سال 1285 قمرى به منصب سردار كلى يا وزير جنگ شد . بنابراين كامران ميرزا در سال 1277 قمرى كه شش ساله بود نمىتوانست نايب السلطنه و يا وزير جنگ باشد . همچنين بعيد مىنمايد كه مردم بويژه زنان به كودك شش سالهاى حمله برده او را مجروح كنند . بهر صورت تا سند و مدرك ديگرى در اين باره بدست نيايد بايد اين بخش از گزارش هنريش بروگش را با احتياط تلقى كرد . « 2 »
باز مىگرديم به دنباله گزارش هنريش بروگش درباره قحطى و شورش زنان تهران . وى در ادامه مىنويسد :
« زنان ايرانى به علت آنكه مأموران دولتى ملاحظه آنها را مىكنند و فراشها نمىتوانند به خاطر نامحرمى به آنها حملهور شوند ، از موقعيت خاصى در ايران برخوردارند و در شورشها و
هامش
( 1 ) - همان ص 599 - 602
( 2 ) - براى شرح حال كامران ميرزا نايب السلطنه بنگريد به شرح حال رجال ايران ج 3 ، ص 149 و نيز المآثر و الآثار . ج 2 ص 437