فروردين ) جميع طرق و معابر مسدود ، ذهاب و اياب قوافل موقوف گرديد . غلاء غله و غلوّ غلاء در دار الخلافه را بليه و آفت ، عموم ماكولات غالى و مرتبه عالى يافت . اشخاصى كه غله در انبار داشتند . به انباشتن انبار از درهم و دينار پرداخته ، طريق خصب و رخص مسدود و باب بى انصافى و بىمروتى گشودند .
خديو معدلتگستر ، محمود خان كلانتر شهر را به رسيدگى اين امور و سويه بينالجمهور مأمور فرمود ، فايد نبخشيد ، بل مزيد علت گرديد . حسب الامر شاهنشاه گردون بساط بساط حياتش درنورديده به سياست رسيد . . ) اوايل شهر شوال كه بيست روز از اوايل بهار مىگذشت . . . زمان ابتلا به انتها انجاميد . . » « 1 »
هنريش بروكش سفير پروس در ايران كه درهمان زمان قحطى در ايران و تهران بود درباره قحطى و سپس شورش زنان تهران شرح مفصل و درخور نگرشى داده كه در ديگر منابع در دسترس نگارنده نيامده است . وى مىنويسد :
« از روز 25 فوريه ( سال 1861 ) سرماى تهران شدت يافت و برف شديدى شب و روز باريدن گرفت به طورى كه خيابانها و كوچهها غير قابل عبور شد . قيمت نان مرتب در حال افزايش بود و وضع سرسامآور و غير قابل تحملى پيدا كرده بود . يكمن نان كه سابقا پنج شاهى قيمت داشت ، اكنون قيمتش به يك قران ( 20 شاهى ) بالا رفته و بدتر از همه نان خيلى كم است .
نانواها آرد كمى را پخت مىكنند و نان خود را فقط به مشتريان قديمى و آشنايان مىفروشند و طبقات عادى با همين قيمت هم نان بدستشان نمىرسد . جلو دكانهاى نانوايى ازدحام و شلوغى عجيبى است . مردم سخت عصبانى و ناراحت هستند و به نانواهايى كه نان را فقط به دوستان و آشنايان خود مىدهند ، حمله مىكنند . در بازار چند دكان نانوايى به همين علت مورد هجوم مردم واقع شد و زنان آنها را غارت كردند بهگونهاى كه فراشان حكومتى ناچار شدند حفاظت از دكانهاى نانوايى را به عهده بگيرند . بچهها در كوچه و بازار آهنگها و ترانههايى در اعتراض به كمبود نان و انتقاد از مأموران دولتى مىخوانند كمبود و مضيقه نان با وجود اقداماتى كه براى رفع آن مىشود افزايش مىيابد و در آخر فوريه اين كمبود به اوج خود رسيد . . . قيمت گندم و جو چنان بالا رفته است كه در مقابل هر من گندم و يا جو دو قران مطالبه مىكنند برنج هم به همين نحو بالا رفته و يك من برنج به قيمت سه قران به فروش مىرسد . مردم گرسنه با رنگهاى پريده ضعيف و ناتوان در كوچه و خيابان به دنبال نان مىدوند . از عابران تقاضاى كمك و يك لقمه نان
هامش
( 1 ) - حقايق الاخبار ناصرى . محمد جعفر خورموجى . ص 265 - 266 نقل به اختصار