نمىتواند بكند ، پس در نتيجه براى ساختن حمام و نگاهدارى آن كمال مراقبت را مبذول مىدارد . حمام به دو نوع عمومى و خصوصى تقسيم مىشود . حمامهاى عمومى بر اثر موقوفات دينى ايجاد مىشود و مخارج نگاهدارى آنها نيز از همان محل است ، اما حمامهاى خصوصى بيشتر براى مصرف شخصى تعبيه گرديده است ، ولى در بعضى از ساعات مردم نيز مىتوانند با پرداخت وروديهاى به آن راه يابند .
وسيله گرم كردن حمام تپاله است . هميشه ميتوان نزديك حمام تودهاى از كود را ديد كه با كمك نى و خيزران به لايههاى گوناگون تقسيم شده است . مدخل حمام را معمولا با تصاويرى زينت دادهاند كه اغلب صحنههايى پهلوانى از جنگ رستم با ديوهاست . مطلوبترين نقشها تصوير سوارى است كه با شمشير پهلوان فاتح ظاهرا به دو نيم شده است . در حالى كه نيمى از او در حال فروافتادن از اسب است نيم ديگر خود را قائم بر اسب نگاهداشته است .
خود حمام در زيرزمينى كه داراى سقفى ضربى است قرار دارد . نور آن از بالا از طريق نيمكرههايى شيشهاى و متعدد ، تأمين مىشود . اولين قسمت را سرحمام - سربينه - مىگويند . دور تا دور حوضى است كه فواره دارد . بر ديوارها غرفههايى تعبيه شده كه همه را با قالى فرش كردهاند . در اينجاست كه لباسها را از تن بيرون مىآورند و لنگى به دور كمر مىبندند . آنگاه به قسمت دوم وارد مىشوند كه خزينهاى بزرگ و پر از آب دارد و زير آن صفحه بزرگى از مفرغ تعبيه كردهاند به نام تون . زير تون آتش ملايمى روشن است . . . اين آب كه به مقدار معينى در اين خزينه است تجديد نمىشود . هر چند كه صد نفر پشت سر هم در آن استحمام كنند . علت آن است كه مطابق مقررات اين آب با وجود انباشتهشدن از عناصر گوناگون هرگز ناپاك نمىشود .
هرگاه چه به دليل حفظ سلامت يا به خاطر كسب لذت بخواهيد به حمام برويد بايد داخل قسمت سوم بشويد ، كف اين قسمت از آجر يا سنگ مرمر است به كمك لولههاى زيرزمينى از طريق بخار آب گرم مىشود « 1 » بلافاصله دلاك به استقبال شما ميآيد و شما حداقل دو ساعت تمام در اختيار كامل وى قرار مىگيريد . دلاك آب به روى آجر داغ مىپاشد تا قدرى بخار ايجاد شود ، اما به هر حال بخارى كه ايجاد مىشود به غلظت بخار حمامهاى معمولى روسى نيست . از آن پس لنگى به روى زمين مىگسترد ، لنگ ديگرى را چنبر مىكند و به صورت بالش درمىآورد و به شما دستور مىدهد كه دراز بكشيد . حالا ديگر رنگ كردن مو شروع مىشود ، هر ايرانى ، هم
هامش
( 1 ) . در اينجا دكتر پولاك اشتباه كرده است . همانگونه كه در صفحات پيش اشاره شد كف حمام به وسيلهء زهكشيهايى كه زير كف حمام قرار داشت و به كوره يا تون حمام راه مىيافت گرم مىشد و بخار آب در گرماى كف حمام تأثيرى نداشت .