سه ماه كه ناخوشى و با در تهران شيوع تمام يافت ، فرمانفرما در ربيع الاول 1251 بدان مرض مهلك درگذشت . « 1 » در همين سال قائممقام نيز به دستور محمد شاه كشته شد . . . مرض و با در دار الخلافه اشتداد يافت . حضرت پادشاهى به شميرانات تشريف بردند . . . « 2 » و در اين سال هشت هزار نفر از اهالى دار الخلافه تهران به مرض و با درگذشتند . « 3 »
در مرآة البلدان در شرح وقايع سال 1261 ( ه . ق ) مىخوانيم : « هم در اين سال مرض و با در دار الخلافه بروز و طغيان كرد و موكب پادشاهى به لواسان رفت و از شهر و مضافات ، كثيرى تلف شدند . از معارف ، الله وردىبيك مهردار گرجى و قاسم خان صاحب جمع قزوينى و فتح الله خان ما فى و جمعى ديگر درگذشتند . » « 4 »
و با در دوران ناصر الدين شاه
در دوران ناصر الدين شاه نيز هر چند سال يك بار بيمارى و با در ميان مردم ايران و ازجمله در تهران شيوع پيدا كرده سبب تلفات بسيار مىشد . ازجمله در سال 1269 ( ه . ق ) نيز و با دار الخلافه بروز كرد . « 5 »
در سال 1272 و همچنين 1278 ( ه . ق ) نيز « مرض و با در دار الخلافه تهران بروز كرد . » « 6 »
در سال 1284 « . . . مرض و با كه در دار الخلافه بروز كرده بود در ماه ربيع الثانى هفتصد نفر را هلاك نموده و در اواخر ماه مزبور اشتداد مرض تمام و رو به انحطاط نهاده است . » « 7 »
يك سال بعد ، يعنى سال 1285 ( ه . ق ) ناخوشى و با كه چندى قبل به جهت زوار مشهد در دار الخلافه بروز كرده بود و بعد تخفيف يافته بود ، چون مجددا در بعضى محلات شدت نمود و لذا موكب همايون بيست و چهارم ماه ( جمادى الاول ) به سمت لواسان حركت فرمود . . . « 8 »
در 1288 نيز بيمارى و با در تهران و اطراف آن بروز كرد ولى شدت چندانى نداشت . « 9 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 915 .
( 2 ) . همان ، ص 915 .
( 3 ) . همان ، ص 917 .
( 4 ) . همان ، ص 939 .
( 5 ) . همان ، ج 2 و 3 ، ص 1159 .
( 6 ) . همان ، ص 1239 .
( 7 ) . همان ، ص 1561 و 1386 .
( 8 ) . همان ، ص 1579 .
( 9 ) . همان ، ص 1655 .