باب ، فخرى جلد 8 باب » « 1 »
به سخن ديگر اين كاروانسرا 128 دكان در دالانهاى تحتانى و فوقانى تيمچههاى بزرگ و دالانهاى تاجرنشين و 5 دروازه و 367 باب دكان داشته است . « 2 »
يكى ديگر از كسانى كه دربارهء بازار قديم تهران مطالبى نوشته ژوزف آرتور كنت دوگوبينو « 3 » است كه در سال 1862 ( م . ) 1279 ( ه . ق ) عهدهدار سفارت فرانسه در تهران بود . گوبينو در كتاب سه سال در ايران مىنويسد :
« اين بازار هم كه در فصل زمستان گرم و در تابستان خنك است ، محل اجتماع قسمت عظيمى از سكنه شهر مىباشد . كسبه چهارزانو و يا دوزانو و روى قاليهايى كه در دكان و حجرهء خود گستردهاند ، نشسته و كالاى خود را با سليقه مخصوصى كه ما مغربزمينىها از آنها تقليد نموده و سپس تكميلش كردهايم چيدهاند و گاهى عابرين را دعوت مىنمايند كه از آنها كالا خريدارى كنند . انواع و اقسام مردم در بازارها حركت مىكنند و مشغول خريد هستند . يك قسمت از اين خريداران زن هستند كه مخصوصا در بازار كفاشها و بزازها زيادتر از جاهاى ديگر ديده مىشوند . . . فروشندگان ميوه و كره و پنير و آجيل متاع خود را روى الاغهاى زيبا و سفيد باركرده با الحان مختلف آواز مىخوانند و طى آواز محاسن متاع خود را به گوش عابران مىرسانند و آب در دهان شنوندگان راه مىاندازند . در وسط اين رفت و آمد و هياهو ، نابينايان و گدايان اشعار شعراى سلف را به آهنگهاى مختلف مىسرايند و نقالان دورهگرد در يك گوشه با صداى بلند افسانه مىگويند و ميرزاها در حالى كه قلمدان خود را پر شال زدهاند با سرعت از وسط اجتماع عبور مىكنند . ولى طولى نمىكشد كه يك قطار شتر كه از نقاط دوردست كشور آمده در نتيجهء برخورد با يك قطار قاطر كه از مازندران وارد شده راه را بر همگان مسدود مىكند . من نمىدانم كه اين قطار شتر و قاطر چگونه در اين معبر تنگ از كنار يكديگر عبور مىكنند ، ولى چون در اين كشور باستانى همه كار در همه وقت راه علاج دارد ، نه تنها قطارهاى شتر و قاطر مىگذرند ، بلكه مردم هم از وسط دست و پاى آنها عبور مىكنند !
قدرى دور تر ، درويشى كه تخته پوست روى پشت انداخته و تبرى به دوش گرفته با يك خراط كه قليانهاى رنگارنگ را خراطى مىكند در حال صحبت كردن است و در همين هنگام ، يك شاهزادهء افغانى سوار بر اسب و در حالى كه نوكرهايش پياده او را تعقيب مىكنند ، با شكوه و جبروت مىگذرد .
هامش
( 1 ) - آمار دار الخلافه تهران ، ص 315
( 2 ) - اينجا طهران است ، ص 99
( 3 ) .Joseph Artur Conte de Gobineau