يكديگر را مىديدند تا كارها را ارزيابى كنند و از اخبار روز اطلاعاتى بدست آورند و يا اينكه شايعات و اكاذيبى را كه دهان به دهان در شهرها مىگردد و يك كلاغ و چهل كلاغ مىشد از همان جا پخش كنند . » « 1 »
دكتر حسين كريمان مىنويسند : پنج دالان بالنسبه عريض از سبزهميدان آغاز مىگردد و به بازار بزرگ منتهى مىشود . اين پنج دالان از داخل با راهروهايى كه در دوسوى آن حجرههاى فروشندگان قرار دارد به يكديگر مىپيوندد . در اين حجرهها همه نوع كالاها به فروش مىرسد .
اجتماع اصناف در طول هر قسمتى از دالانها بسيار جالب است همچون بازار جواهر فروشها ، بازار زرگرها ، بازار سراجها ، بازار كفشدوزها ، بازار فرشفروشها و اين شيوه يادآور سبك بازارها در اصفهان است . « 2 »
هنريش بروكش ، نايب سفير پروس ، كه از سال 1859 تا 1861 ( م . ) / 1275 تا 1277 ( ه . ق . ) در ايران به سر مىبرد هياهو و جنجالى را توصيف مىكند كه گاه حرف زدن را مشكل مىكرد سپس دربارهء تزئينات آن مىنويسد كه امروز اثرى از آن باقى نيست « در اين بازار غير از دكانها و اجناس آنها و عابرين نقاشىهايى كه هنرمندان غيرحرفهاى ايرانى بر در و ديوار و گاهى سقف بازارها مخصوصا در چهار سوقها كردهاند تماشايى است . اين نقاشىها به رنگهاى سياه و قرمز هستند و موضوعات مختلفى دارند . گاهى داستانهاى اساطيرى و زمانى وقايع جديد تاريخ مضمون آنها قرار گرفته است و زمانى هم داستانهايى از دنياى حيوانات را به نقاشى كشيدهاند .
رستم و ديو سفيد ، پهلوانان پادشاهان قديمى نظير جمشيد و ضحاك ، جنگهاى ايران و روسيه و ايران و عثمانى نمونههايى از اين نقاشىها است . جنگهايى كه صحنه اصلى را قهرمانان و پهلوانان ايرانى اشغال كردهاند و با ضربهء شمشير خود حريف و دشمن را از سر تا پا دو نيمه كردهاند . « 3 »
هر چند كه بازار تهران در اواسط قرن سيزدهم هجرى چندان رونقى نداشت ولى مىتوان گفت كه روى به گسترش بود . طبق آمار سال 1269 ( ه . ق . ) تعدادى دكان و كاروانسرا در حال تأسيس بودند كه بدون شك به دستور اميركبير ساخته مىشدهاند چون اولين اقدامات براى رونق تجارت و صنعت تهران توسط اميركبير انجام گرفت و اين اقدامات مرتبا در روزنامهء وقايع اتفاقيه درج مىشد .
هامش
( 1 ) - ايران قديم و تهران قديم ، ناصر نجمى ، ص 245 - 248
( 2 ) - تهران در گذشته و حال ، ص 320
( 3 ) - سفرى به دربار سلطان صاحب قران ، هنريش بروكش ، ترجمه مهندس كردبچه ، ج 1 ، ص 190 ، انتشارات اطلاعات ، 1367 .