حشمت الدوله براى جنگ با تركمنها از راه سرخس به طرف مرو حركت كردند . در آغاز كار قرار بود كه حشمت الدوله فرمانده كل قوا به بهانهء اينكه من در عقب اردو براى تهيهء مهمات و تجهيزات و فرستادن نفرات كمكى مىمانم ، قوام الدوله يعنى همان ميرزا محمد مستوفى آشتيانى را براى فرماندهى لشكر فرستاد . آقا ميرزا محمد مستوفى هم قبول كرد و رفت وقتى كه اردو به نزديكى تركمنها رسيد طبق نقشهاى كه بيگانگان به آنان آموخته و در ضمن جنگ مىآموختند با جنگ و گريز عقبنشينى اختيار كردند و ارتش ايران و فرمانده آنها به خيال اينكه تركمنها شكست خورده و فرار كردهاند آنها را تعقيب نمودند لشكر در حال تعقيب دشمن بدون داشتن اطلاعات محلى و سوق الجيشى و بلد بودن راه به صحراى بىآب و علفى رسيدند جمعى از تشنگى و جمع ديگر از گرسنگى تلف شدند تا اينكه پس از مدتى راهپيمايى به آب رسيدند اما چه آبى اين آب آبى بود كه تركمنها مسير رودخانهء تجن را بدستور و راهنمايى افسران بيگانه كه ملبس به لباس تركمنها شده بودند برگردانده بصحرا انداخته بودند و براى خود فقط يك راه بازگذارده و بقيهء صحرا تبديل به باطلاق شده بود .
تركمنها پس از اجراء اين عمل به ارتش ايران حملهور شدند و تا قشون ايران خواست بجنبند تماما در توى باتلاقهايى كه دستى ايجاد كرده بودند گير كرده محصور و كشته شدند . از شصت هزار قشون اعزامى در حدود سى هزار و اندى از آنها به كلى تلف شدند و بقيه به طرف سرخس عقبنشينى كردند و مضحكتر از همه اين است كه هيچ يك از مورخين ايرانى از ترس دولت - شاه - در اين باب چيزى ننوشته و اظهارى نكردهاند و فقط به ذكر اينكه حشمت الدوله و قوام الدوله از خراسان احضار شدند اكتفا مىشود . « 1 »
در تاريخ منتظم ناصرى دربارهء از دست دادن مرو ، ذيل تاريخ 1276 ( ه . ق . ) چنين آمده است :
« هم در اين سال نواب حشمت الدوله حكمران خراسان به امر دولت براى تنبيه تراكمه مرو شاه جهان لشكر به مرو كشيده و با قوام الدوله ، وزير خراسان بدان صوب رفته بعد از محاربات و فتح بعضى قلاع و فرار تراكمه مراجعت كردند ! ! » « 2 »
ميرزا محمد تقى لسان الملك سپهر مؤلف ناسخالتواريخ شكستهاى فتحعليشاه ، محمد شاه و سپس ناصر الدين شاه را با عنوان شرح سلطنت و جهانگيرى مىنويسد . پس از شكست و رسوايى مرو تقريبا تمام كاسه و كوزه بر سر قوام الدوله شكست و او را با وضع فجيع و مفتضحانهاى وارد
هامش
( 1 ) - شرح حال رجال ايران ، ج 3 ، ص 269 - 268
( 2 ) - تاريخ منتظم ناصرى ، اعتمادالسلطنه . ج 3 ص 1826 تصحيح دكتر محمد اسماعيل رضوانى