اين بنا كه امروزه به خانهء وثوق الدوله معروف است در سال 1253 ( ه . ق . ) / 1211 ( ه ش . ) در زمان محمد شاه قاجار براى يكى از رجال دوره قاجاريه بنام ميرزا محمد قوام الدوله آشتيانى ساخته شد . پيش از اينكه به شرح اين بنا بپردازيم بايسته است تا اندكى درباره ميرزا محمد قوام الدوله آشتيانى سخن بگوييم .
ميرزا محمد مستوفى قوام الدوله پسر ميرزا محمد تقى قوام الدوله آشتيانى زمانى از مستوفيان درجه يك و از رجال سرشناس ايران بود . در سال 1265 ( ه . ق . ) پس از اينكه حمزه ميرزا ، پسر بيست و يكم عباس ميرزا نايب السلطنه ، از خراسان احضار و به جاى او سلطان مراد ميرزا - حسام السلطنه - برادرش پسر سيزدهم نايب السلطنه بحكومت خراسان فرستاده شد . در همين سال حمزه ميرزا ملقب به حشمت الدوله شده و به استاندارى آذربايجان منصوب شد و ميرزا محمد مستوفى آشتيانى نيز به وزارت و پيشكارى ( معاونت ) وى تعيين گرديد . در سال 1268 قمرى ميرزا محمد ملقب به قوام الدوله شد . در سال 1270 قمرى كه فريدون ميرزا پسر پنجم عباس ميرزا نايب السلطنه استاندار خراسان شد ، ميرزا فضل الله وزير نظام برادر بزرگ ميرزا آقا خان نورى صدراعظم به سمت توليت آستان قدس رضوى و پيشكارى خراسان منصوب گرديد و تا اواخر سال 1271 قمرى در سمتهاى مزبور باقى و برقرار ماند . در اول سال 1272 ( ه . ق . ) از خراسان به تهران احضار و بجاى او ميرزا محمد قوام الدوله به سمت پيشكارى خراسان تعيين شد و ميرزا محمد حسين عضد الملك به سمت توليت آستان قدس رضوى تعيين گرديد . وزارت قوام الدوله تا حدود سال 1276 ( ه . ق . ) يعنى تاريخ شكست افتضاح آور مرو كه ماده تاريخش به حروف ابجد « رستخيز » است به طول انجاميد . « 1 »
اما شكست مفتضحانهء مرو بدينگونه اتفاق افتاد .
سابق بر اين هر وقت قشون ايران مىخواست به طرف مرو برود ، از راه درهء مرغاب عبور مىكرد و اين راه بهترين و سهلترين راه بود . درهء مرغاب در دوران صدارت ميرزا آقا خان نورى به نمايندگى فرخ خان امين الدوله بموجب عهدنامه منحوس و بسيار ننگين بين انگلستان و ايران در پاريس ( شعبان 1273 ( ه . ق ) برابر با چهارم مارس 1857 ( م . ) / 14 اسفند 1235 ( ه ش . ) ، به كلى بر روى ايرانيان بسته شد و يگانه راهى كه براى ايران باقى ماند راه پرزحمت سرخس بود . بالاخره در 1276 ( ه . ق . ) دولت وقت كه زمامدار قابلى در رأس آن نبود ، پس از تهيهء مهمات و تجهيز قشون كه عده آن را در حدود شصت هزار نفر از پياده و سوار تخمين زدهاند به فرماندهى
هامش
( 1 ) - شرح حال رجال ايران ، ج 3 ص 268 - 267