وقتى كه اعليحضرت اقدس همايونى به سفر اصفهان تشريف مىبردند به والد مؤلف دستورالعملى دادند تا قصرى بسيار عالى كه موسوم به جهاننما بود در آنجا احداث نمود و ثانيا به توسط جناب جلالت مآب مشير الدوله يحيى خان اين قصر جديد در همان موضع انشاء شد و به اين لقب معروف گرديد . » « 1 »
غلامحسين افضل الملك مؤلف كتاب افضل التواريخ دربارهء صاحبقرانيه مىنويسد :
« روز پنجشنبه ششم محرم الحرام هزار و سيصد و چهارده هجرى ، چون هوا گرم شده و خارج از اعتدال بود بندگان اعليحضرت اقدس همايون [ مظفرالدين شاه ] عزيمت ييلاق فرموده از مركز خلافت تشريففرماى باغ و ييلاق سلطنتى صاحبقرانيه يعنى نياوران يعنى كردوى شدند كه در صفحه شميران دو فرسخى تهران در سمت شمال واقع است . اسم قديم اين قريه كردوى مىباشد و ملك مرحومهء عليه عاليه فخر الدوله بوده است آن را به . . . ناصر الدين شاه . . .
پيشكش كرد . [ ناصرالدين شاه ] هم قريه چيذر را كه در يك ميلى كردوى واقع است به مرحومهء فخر الدوله بذل و مرحمت فرمودند كه در آنجا منزل ييلاق قرار دهد اسم قديم اين قريه كردوى بوده است و بعد به نياوران مشهور شده است ( ناصر الدين شاه ) امر فرمود كه در آنجا بناى رفيع برپا دارند باغهايى كه رشك ارم است در آنجا با خيابانهاى وسيعهء درجه اول جاويد ساخته و مهيا كردند . قصور عاليه و رواقهاى ساميه ترتيب دادند . قريب دويست هزار تومان به مصارف ابنيه و حجارى آنجا رسانيدند . چون سلطنت ( ناصر الدين شاه ) به سى سال رسيد كه به قرن اول درآمده امر و مقر شد كه نياوران را به صاحبقرانيه بخوانند و از آن تاريخ فرحافزا را صاحبقرانيه خواندند . و اين مكان يكى از دهات بلوك شميران است . كه اين بلوك تقريبا مشتمل بر چهل قريه است كه ييلاق اهالى دارالخلافه تهران غالبا در اين بلوك واقع مىشود . . . خلاصه بندگان اعليحضرت [ مظفر الدين شاه ] كه روز ششم محرم اين سال ( 1314 ( ه . ق ) تشريففرماى ييلاق صاحبقرانيه شدند . تا مدت ده روز همه روزه هنگام عصر در حوضخانه قصر سلطنتى مجلس روضهخوانى و عزادارى حضرت خامس آل عبا ( ع ) را منعقد فرمودند . » « 2 »
مادام كارلاسرنا نيز در آدمها و آيينها در ايران زير عنوان نياوران زيباترين قصر اطراف تهران مىنويسد :
« زيباترين اقامتگاه ييلاق تابستان قصر نياوران است . ساختمان اين قصر به سبك تازهاى در
هامش
( 1 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 84 - 85
( 2 ) - افضل التواريخ ، ص 28