انوار دربارهء اين باغ مىنويسد :
« اين باغ يكى از باغهاى بزرگ و معروف دوره قاجارهاست كه فتحعليشاه آن را احداث كرده و چنان كه از نامش برمىآيد ، آن را مختص مستقر و جايگاه ايلخانى ايل قاجار نمود ، در دورهء او و نوهاش محمد شاه اين باغ دولتى محل رتق و فتق كار ايلخانى ايل قاجار بود و به ابتداى سلطنت ناصر الدين شاه هم اين باغ از املاك دولتى به حساب مىآمد و در آنجا بود كه طاهره قرة العين را پس از شكنجههاى سخت و چند سال حبس به چاه انداختند و اسناد هم چيز ديگرى درباره ملكيت دولتى آن نمىگويد . تا آنكه در سال 1278 ( ه . ق . ) روزنامهء عليهء دولت ايران اين خبر را درج مىكند :
« باغ ايلخانى كه خارج از دروازه دولت و متعلق به ديوان اعلى بود چندى قبل به امينالدوله به ملكيت و اربابى مرحمت و واگذار گرديد و چون لازمهء اهتمام در نزهت و صفا و طراوت آن باغ از امين الدوله ظاهر شده بود ، روز چهارشنبه پانزدهم جمادى الاخر 1278 ( ه . ق ) سركار اعليحضرت همايون شاهنشاهى تشريففرماى باغ مزبور گرديدند و صرف نهار [ ناهار ] و عصرانه در آن باغ فرمودند . اهتماماتى كه امينالدوله در تنقيح و تنظيف و تعمير باغ به عمل آورد و هم تشريفاتى كه در روز تشريففرمايى اعليحضرت مرعى داشت در نظر مبارك پسنديده و مطبوع افتاد . »
مىبينيم كه شاه مستبد براى پركردن جيب خود و لهو و لعب دربارش باغ متعلق به ملت را به امين الدوله - فرح خان غفارى - مىفروشد . اين باغ ظاهرا تا زمانى كه امين الدوله در قيد حيات بود ، به وى تعلق داشت . اما پس از مرگ امين الدوله كه ناصر الدين شاه طبق معمول حريصانه ، به سر وقت ميراث آمد و اين باغ غاصبانه فروخته شده را دوباره غاصبانه پس گرفت . متأسفانه اسناد موجود در اينجا چندان روشن نيست . تا اينكه اعتماد السلطنه در حوادث سال 1298 ( ه . ق . ) در خاطرات خود چند بار از باغ ايلخانى به عنوان محل اقامت مظفر الدين ميرزاى وليعهد به هنگام اقامت او در تهران ياد مىكند . و همين امر مىرساند كه باغ ايلخانى بعدها دوباره در يد ناصر الدين شاه قرار گرفته است . » « 1 »
باغ ايلخانى در اختيار كمپانى تنباكو
جريان قراردادهاى رژى و تنباكو باغ ايلخانى به تصرف كمپانى تنباكو درآمد .
هامش
( 1 ) - غرب خيابان فردوسى جنوبى ، عبد اللّه انوار ، در كتاب تهران ج 5 و 6 ، ص 98 - 99 .