ديگر بخورد ، متأسفانه اين خدمت معمارى را از او سلب نمود و به معماران خود رجوع نمود و آن مرد معمار قمى ذوفن را از خدمت خارج نمود و من ماندم با يك مشت معماران مورد اعتماد او كه الحمد لله ساختمانها را به اتمام رسانديم . » « 1 »
بناى كاخ بهارستان در سال 1296 ( ه . ق ) به پايان رسيد . مادهء تاريخ اين باغ ، ارم بود . كتيبهء سردر كاخ كه تاريخ اتمام بنا بر روى آن نوشته شده ، اكنون در كتابخانهء مجلس قرار دارد . . . و سردر بنا به سرپرستى استاد غلام و سنگتراشى ميرزا علىاكبر ساخته شد . « 2 »
ساختمان شمس العماره
يكى ديگر از ساختمانهاى پرآوازهء تهران كه در زمان ناصر الدين شاه بهوجود آمد ، عمارت شمس العماره در ضلع غربى خيابان ناصر خسرو كنونى و خيابان ناصريهء سابق و روبروى كوچه مروى است كه در اصل در ضلع غربى ارك سلطنتى و كاخ گلستان قرار دارد .
در مرآة البلدان دربارهء اين عمارت معروف چنين مىخوانيم :
« هم در اين سال ، بناى عمارت مباركهء شمس العماره كه از يك سمت محدود به ابتداى خيابان ناصريه است و بر حسب امر اقدس اعلى به پنج طبقه و مرتبه ساخته شده و نظير بناهاى عالى فرنگستان است صورت اتمام يافت . اين بناى رفيع به مواظبت و اهتمام دوستعلىخان معير الممالك ساخته شده و تالار و حجرات آن همه مزيّن به پردههاى مفتولدوز و چهل چراغهاى بسيار نفيس گرانبها و پردههاى نقاشى قيمتى ممتاز اعلى و ساير اسباب و اشياء ثمينه است . . . » « 3 »
همين مطلب با اندك كم و زياد در تاريخ منتظم ناصرى « 4 » و نيز در المآثر و الآثار « 5 » نيز آمده است .
دوستعلى معير الممالك بناى شمس العماره و سبب ساختن آن را چنين شرح داده است :
« ناصر الدين شاه به دوستعلى خان نظام الدوله ، معير الممالك ، مىگويد كاخى بلند مىخواهم كه از بالاى آن بتوان دورنماى شهر و مناظر اطراف را تماشا كرد و نظر به تنگى فضاى تكيهء حاج ميرزا آقاسى تكيهء بزرگى نيز لازم است . معير هم بدون درنگ دست به كار زده و پىريزى
هامش
( 1 ) - خاطرات ممتحن الدوله ، به كوشش حسينقلى خان شقاقى ، چاپ دوم 1362 ، ص 256 - 258 .
( 2 ) - دانشنامهء جهان اسلام ، ب . ج 4 . تهران 1377 ، ص 707 .
( 3 ) - مرآة البلدان ، ج 2 - 3 ، ص 1567 .
( 4 ) - تاريخ منتظم ناصرى ، اعتماد السلطنه ، به تصحيح دكتر محمد اسماعيل رضوانى . ج 3 ، ص 1898 .
( 5 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 105 و ص 84 .