خانهها ، بالاى در ورودى بالاخانهاى دارند .
از آستانهء در ، هيچ چيز ديده نمىشود و اگر غير از اين باشد و هر كس به محض ورود به خانه ، بلافاصله در معرض ديد اهل منزل قرار گيرد ، دور از رسم ادب و نزاكت خواهد بود . به اين جهت بعد از عبور از چند دالان تودرتو و پرپيچوخم وارد خانهاى مىشود كه در حياط مشجر آن اغلب حوضى در وسط با باغچههاى پرگل احداث شده است و منظرهاى بس آرامبخش دارد . اتاقها در دور حياط ، در چند دستگاه ساختمان ساخته شده است . ساختمان عمده مربوط به « اندرونى » است و ساختمان ديگر ، ساختمان « بيرونى » است كه صاحبخانه آنجا مىنشيند و از مهمانان پذيرايى مىكند . از زنها كسى را آنجا راه نيست . اگر احيانا از خانمهاى خانواده كسى وارد بيرونى شود ، بلافاصله نوكران آنجا را ترك مىكنند .
كوچهها ، در محلههاى پرجمعيت شهر ، اغلب بسيار تنگ و باريك است . براى گذشتن از اين كوچهها آشنايى قبلى لازم است . چون چالههاى گود و چاههايى سراسر كوچه را پركرده و در آنها آب جارى است . در كنار دهانهء اين چاهها ، كه از آب آن مردم مىآشامند ، زنانى چمپاتمه زدهاند و لباس مىشويند . با ديدن آنان ، از خود سئوال مىكردم كه در روزهاى رختشويى ، آب چه مزهاى دارد ؟ اين زنان رختشو ، وقتى كه سرگرم كارند ، چادر و روبنده را به كنارى مىگذارند ، ولى با پيدا شدن سر و كله مردى از دور زود خود را مىپوشانند .
مانند تمامى شهرهاى آسيايى ، بازار مركز جنبوجوش است . مردم در آنجا از اولين ساعات طلوع آفتاب تا دم غروب به طور مداوم در حال حركت و فعاليت هستند . رفت و آمد پيادهها و سوارههايى را مىبينى كه از ميان قطار شترها و قاطرهايى كه براى خالى كردن بار كالاهاى خود راهى كاروانسراها هستند ، به زحمت براى خود راهى باز مىكنند . كاروانسراها اغلب ساختمانهاى باشكوهى دارند و در بعضى از آنها سبك مغربى كاملا مشهود است . در وسط حياط كاروانسراها معمولا حوض بزرگى پيشبينى شده است كه آب جارى از آن مىگذرد و هواى محيط را خوب خنك مىكند . دور تا دور انبارها و مغازههايى در انواع مختلف قرار گرفتهاند . يكى از بهترين كاروانسراها ، سراى « امير نظام » ناميده مىشود كه صدر اعظم و شوهر خواهر ناصر الدين شاه بود . [ امير نظام لقب قبلى ميرزا تقى خان اميركبير ، بزرگترين مرد سياسى دورهء قاجاريه ، است كه در سال 1268 ( ه . ق ) ، در حمام فين كاشان به قتل رسيد . حاشيهء نويسنده بر متن ص 64 ] .
. . . بازار محل ملاقات و قرارهاى عمومى است . آنجا مردم همچنانكه دربارهء مسايل و منافع
سرگذشت تهران ( فارسى ) — صفحة 201
مساهمون: حسين شهيدى مازندرانى
ص٢٠١