عمارات دولتآباد ، عمارت قديم و جديد جاجرود ، عمارت و باغ قصر قاجار ، عمله احتساب تماما ، قنوات متعلقه به باغات كه در مواظبت و شروط اين خدمت چنان كه منظور نظر همايون است كوشيده ، تماما را قرين انتظام و آباد نگه دارد و حسن خدمت خود را در اين مأموريت ظاهر سازد . فى شهر ذيحجه الحرام سنه 1290 » « 1 »
يادداشتهاى عبد الله مستوفى دربارهء بلديهء دورهء قاجار
عبد اللّه مستوفى دربارهء بلديه يا شهردارى در دورهء قاجار مىنويسد :
« در دورهء قاجاريه داروغه با همان تحت الامرى حكومت و كلانتر مشغول انجام كارهاى شهردارى و مجازات به كارهاى خلافى خود بوده است . در زمان وزارت برادرم ، ميرزا محمود وزير ، اين كار به يكى از مقدمها مىرسد . ادارهء اين كار را احتساب و رئيس اين اداره را احتساب الملك مىناميدند و از اين تاريخ به بعد ، عملهء اين كار هم به اسم عملهء احتساب موسوم مىشوند . دستورى ، به اسم تنظيمات حسنه براى پاكيزگى كوچهها و مجراى ابها و وظايف مأمورين احتساب نوشته شده و كار تا حدى سر و صورت ادارى به خود مىگيرد . ولى اين ادارهء احتساب قسمت رسيدگى و مجازات خلافهاى شهرى را بالمره از دست داده و كارش به نظارت در ساختمانهاى شهرى و جلوگيرى از تخطى دكاندارها در معابر و ساير كارهاى شهرى منحصر مىگردد . اين اداره داراى دو شعبه بود ، يكى احتساب و ديگرى تنظيف و هر يك عدهاى نايب و فراش و سپور در تحت امر خود داشتند . به علاوه شعبه تنظيف عدهاى هم سقا ، براى آبپاشى و در حدود يكصد رأس الاغ براى خاكروبهكشى داشت كه در موارد لازم ، خيابانهاى حولوحوش عمارت سلطنتى را با مشك آبپاشى و زبالهء حرمخانه و ادارات دولتى را به وسيلهء اين حيوانات به خارج شهر ببرند . خاكروبهء خانهها بايد به خرج خود خانهدارها به خارج شهر حمل شود و اين كار بهوسيلهء الاغدارها و اگر كم بود خاكروبهكشها با صداى « آى . . .
خاكروبه مىبريم » كار خود را عرضه مىكردند . اگر صاحبخانه غفلتى در اداى اين وظيفه مىنمود ، بوسيلهء مأمورين تنظيف يادآورى مىشد و كار صورت مىپذيرفت .
يك نيمه شعبهاى هم در قسمت تنظيف براى روشنايى بود ، چون در ميدان توپخانه به فاصله هر بيست سى قدم ، پايهء چراغ و بالاى آن فانوس شيشهاى و در خيابانهاى باب همايون و الماسيه و در اندرون و لالهزار و علاء الدوله ( فردوسى ) باز هم به همان فاصله ، به ديوارها از همين فانوسها نصب بود كه مواظبت نفتگيرى و روشن كردن اين چراغها هم بر عهدهء اين نيمه شعبه
هامش
( 1 ) - مرآة البلدان ، ج 2 و 3 ، ص 1742 - 1743 .