داروغه در گذشته ادارهء امور امنيتى شهر را برعهده داشت . داروغه زير نظر ادارهاى به نام ديوانبيگى كار مىكرد . ديوانبيگى نيز خود زير نظر بيگربيگى كه درواقع معادل همان فرماندار است ، قرار داشت . داروغه خود واحدهايى همچون محتسب ، عسس ، شحنه ، گزمه و شبگرد را تحت نظارت مستقيم داشت .
چهار سوق شهرها ، مركز عمليات و فرماندهى شبانهء داروغه محسوب مىشد . چهار سوق بزرگ واقع در بازار امروزى تهران نيز يادگارى از دوران ادارهء شهر بهوسيلهء داروغههاست .
يكى از ديگر مناصب مهم كشورى ميرشب بود . ميرشب كه معمولا حاكم شبانه شهر هم بود ، شأن و احترام ويژهاى داشت . رمز اسم شب را هم ميرشب تعيين مىكرد و هر كسى كه به اقتضاى شغلى يا هر دليل ديگر مجاز به رفت و آمد شبانه بود ، رمز اسم شب به وى داده مىشد تا بتواند در ساعات ممنوعه در شهر رفت و آمد نمايد .
هر شهر فقط داراى يك منصب ميرشبى بود و بنابر نوشتهء اعتماد السلطنه در المآثر و الآثار در چهل سال نخست پادشاهى ناصر الدين شاه ، افراد زير به ترتيب ميرشبى تهران را عهدهدار بودهاند :
ميرزا فضل اللّه خان تفرشى ، ميرزا جعفر خان ، پسر مشاراليه و آقا على اكبر تبريزى . « 1 »
علاوه بر اين نام بيگلربيگىهاى تهران نيز در المآثر و الآثار آمده است . بيگربيگىها در چهل سال نخست پادشاهى ناصر الدين شاه ، عبارت بودند از :
عيسىخان قاجار بيگربيگى ، نواب اردشير ميرزا ركن الدوله به وزارت ميرزا موسى مستوفى .
نواب و الا محمد تقى ميرزا ركن الدوله ، نواب فيروز ميرزا نصرة الدوله ، نواب اشرف و الا كامران ميرزا نايب السلطنه . « 2 »
بيگربيگىها معمولا پيشكار يا معاونى داشتند كه وزير ناميده مىشد . ميرزا عيسى وزير يا ميرزا محمود وزير ، از وزراى مشهور تهران بودند . كوچهء ميرزا محمود وزير در خيابان اميركبير بين چهار راه سرچشمه و سه راه امين حضور امروزى ازجمله آثار برجاى مانده از ميرزا محمود وزير است . كلانتر شهر زير نظر وزير تهران خدمت مىكرد و هر محله نيز كدخدايى داشت كه دستورات كلانتر را به اجرا مىگذاشت و مجموع صاحبان اين عناوين سازمان ديوان بيگى را كه مسئول حفظ نظم شهر تشكيل مىداد
هامش
( 1 ) - المآثر و الآثار ، ص 49 .
( 2 ) - همان ، ص 53 .