موضوع هم مثل اغلب امور ديگر جنبهء خصوصى داشت و نمونهء بارز آن آب و جارو و تميز كردن روزانه حريم خانهها بود كه هنوز هم كموبيش مرسوم است .
اما از زمانى كه ارتباط اروپاييان با ايران روبه توسعه نهاد و سفارتخانههاى خارجى در تهران تأسيس شدند ، دولت ايران هم دريافت كه بايد ظاهر پايتخت را تميز و زيبا نگاه دارد . كمكم كالسكه هم در تهران متداول شد و درنتيجه لازم بود كه كوچهها هم براى عبور كالسكهها مسطح و مناسب شوند . از اين رو نخست در سال 1267 ( ه . ق ) يعنى درست در آغاز سلطنت ناصر الدين شاه ، به هموار و سنگفرش كردن كوچههاى ارگ شاهى نمودند كه راه كالسكهرو صاف باشد . . . بنابراين خدمات بلدى در ايران از ارگ شاهى و براى آسايش شاه شروع شد .
سال بعد هم براى تنظيف شهر دارالخلافه قرارى مجددا گذاردند . « 1 » بااينوجود شهر تهران هنوز وسعت چندانى نداشت و اقداماتى كه جهت نظافت و تزيين شهر انجام مىشد تنها محدود به اطراف كاخ سلطنتى بود . چنان كه در سال 1282 ( ه . ق ) ، بعد از وضع ميدان ارگ و طرح حوض وسيعى در آن ايجاد و دوباغ در دو طرف حوض و نصب ستونهاى سنگى به فاصلهء چهار ذرع جلو باغها و محجر چوبى در فواصل ستونها محض اينكه ساخت چنين ميدانى از آمد و شد دواب كه حمل اجناس مىكردند مصون باشد ، حكم شد در جوانب شرقى ارگ همايون دروازهاى از خارج صحرا به شهر قرار دهند و خندق شرقى ارگ را انباشته با سطح زمين برابر كنند و خيابانى عريض تا دهنهء بازار تشكيل دهند . « 2 » »
پيشتر گفتيم كه در سال 1286 ( ه . ق ) شهر تهران را وسعت دادند و در همين سال امين حضور پيشخدمت خاصه ، مأمور نظافت و انتظامات شهر تهران و حوالى آن شد . اما در سال 1288 ( ه . ق ) بهسبب مهاجرت فقرا و ضعفاى شهرستانها به تهران و خشكسالى و قحطى مشكل تازهاى براى دولت ايجاد كرد . حاج ميرزا حسنخان سپهسالار هم دستور داد تا همهء فقراى مهاجر را جمعآورى و در قلعهء نصرتآباد نگهدارى كنند . « 3 »
بانى اين قلعه كه در شمال غرب تهران واقع بود ، نصرة الدوله ، برادر محمد شاه بود كه سپس منسوب به جلال الدوله پسر ظل السلطان شد . دربارهء اين قلعه در المآثر و الآثار آمده است :
« . . . و جلاليه كه منسوب است به لقب شريف نواب اشرف و الا شاهزاده جلال الدوله كه بر
هامش
( 1 ) - تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ج 2 ، ص 128 .
( 2 ) - مرآة البلدان ، ج 2 و 3 . ص 1487 .
( 3 ) - مرآة البلدان ، ج 2 و 3 ، ص 1664 .