مانعى بهشمار آيد . « 1 »
نخستين بررسى خانه به خانهء تهران مربوط به سال 1269 ( ه . ق ) است كه يكسال پس از كشته شدن ميرزا تقى خان اميركبير انجام شده و خوشبختانه سند آن امروزه در دست مىباشد .
نسخهء اصلى اين سند يا گزارش در كتابخانهء دانشگاه كمبريج ، ( نسخه خطى
K 9 ( 91 ) E . G . ( Growne )
موجود است و فيلم آن مربوط به سال 1269 ( ه . ق ) در دانشگاه تهران نگهدارى مىشود . خوشبختانه اين سند يا گزارش در تهران به چاپ رسيده و همراه با دو سند ديگر به نام « آمار دارالخلافهء تهران » در دسترس همگان قرار دارد .
دراين بررسى آمارى تعداد خانهها ، مغازهها و كاروانسراهاى هر محله ثبت شده است . در آغاز سند چنين آمده است :
« صورت عدد خانهها و ساير بناهاى دارالخلافهء باهره تهران حصنت بالامن و الامان كه حسبالامر قدر قدرت وارثگاه جمشيد و ثالث ماه و خورشيد ، شاهنشاه جمجاه ، ادام اللّه تعالى ايام دولته و زمان شوكته ، در آخر سال سيچقانئيل مطابق با سنه 1369 هجرى تشخيص يافته ، غير از بيرون دروازهها كه در آخر كتابچه جداگانه نوشته شده و عليحده ميزان بسته گشته دخلى به شهر ندارد . »
مجموعهء كل خانههاى درون حصار شهر 7872 باب بود ، « 2 » كه در محله عودلاجان تمركز خانهها و مغازهها بيشتر بهنظر مىرسد . « 3 » درهمين زمان سكونتگاههايى بيرون از ديوارهاى قديمى شهر ساخته شده بود . در بخش كوتاهى كه در پايان نسخهء موجود آمده تعداد 115 خانه ، 204 مغازه ، 3 مسجد ، 11 كاروانسرا ، 3 حمام ، 5 اصطبل ، 33 كوره و 12 باغ در خارج از تهران ذكر شدهاند كه اكثر اين بناها در حوالى دروازه محمديه در منطقه بازار قرار گرفته بودند . « 4 »
اما دربررسى بعدى شهر تهران كه توسط نجم الملك در ماههاى دى و بهمن 1285 ( ه . ق ) پس از مدت كوتاهى كه گسترش تهران آغاز شد ، انجام گرفته تغييرات زيادى رخ داده است . در طول اين پانزده سال يعنى از سال 1269 تا 1286 ( ه . ق ) تعداد كل خانهها به ميزان بيست درصد
هامش
( 1 ) . تحول شهر تهران در عهد ناصرى ، ص 49 .
( 2 ) . آمار دارالخلافه تهران ( اسنادى از تاريخ اجتماعى تهران در عصر قاجار ، سال 1269 ، 1286 و 1317 ( ه . ق ) ، به كوشش سيروس سعدونديان ، منصوره اتحاديه ( نظام ما فى ) ص 37 .
( 3 ) . همان ، ص 55 .
( 4 ) . همان ، ص 235 .