طبع محرم با دل شاد از پى تاريخ گفت * جاودان با فريزدان باد شهر ناصرى
و مقصود از دل شاد الف است كه اضافه به عدد مصرع نامى مىشود و با هزار و دويست و هشتاد و چهار هجرى كه تاريخ بنا است مطابق مىگردد . » « 1 »
همين سخن با اندكى اختصار در تاريخ منتظم ناصرى « 2 » و همچنين در المآثر و الآثار هم آمده است . « 3 »
همچنين آمده است : « تصويب طرحى براى توسعه و گسترش شهر تهران از سوى شاه ، كلنگ احداث استحكامات جديد با تشريفات خاص توسط ذات همايونى به زمين زدهشد . نمايندگان كشورهاى خارجى بهدعوت شاه افتخار يافتند تبريكات خويش را بهاين مناسبت به ذات همايون اعلام كنند ، ولى پس از آنكه وزير خارجه آنها را براى تماشاى مراسم به محل هدايت كرد ، معلوم شد كه شاه بهدليل جمعيت انبوهى كه ملازمان ركاب را احاطه كرده بودند ، با عجله آنجا را ترك كرده است . » « 4 »
طرح توسعهء شهر تهران سرانجام طى چهار سال اجراشد . حصارهاى قديمى غير از حصار ارك ، همه خراب شده و خندق قبلى را پركردند و مسير آن ، سمت و سوى خيابانهاى وسيع و جديد را تعيين كرد . جاى خالى دروازههاى قديمى به گرهگاههاى مهم شهر جديد تبديل شد .
در قسمت شمال ، خندق جديد 1872 متر دور تر از ديوارهاى قديمى بهوجود آمده و از سه طرف ديگر شهر 1545 متر فاصله داشت . بهاين ترتيب كل مساحت شهر جديد از حدود 12 كيلومتر مربع به 31 كيلومتر مربع و طول كل ديوارهاى حصار نيز از 5 / 6 كيلومتر به 18 كيلومتر افزايش يافت . اكنون بهجاى چهار دروازهء اوليه ( و بعدها شش دروازه ) در ديوارهاى قديمى ، 12 دروازه با طرحهاى مختلف وجود داشت كه همگى به زيبايى تمام كاشيكارى شده و پيرامون يك هشت ضلعى نامنظم با فاصلهء معين از يكديگر قرار گرفته بودند . همچنين در طرح قرار بود داراى پنجاه و هشت باستيان گلى بهشكل نيزه باشند .
[ توضيح آنكه باستيان به بدنه پيش آمده در دونبشىهاى باروى قلعه براى ديدهبانى گفته
هامش
( 1 ) . مرآةالبلدان ، ج 3 ، ص 1566 - 1567 .
( 2 ) . تاريخ منتظم ناصرى ، ج 3 ، ص 1898 .
( 3 ) . المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 104 .
( 4 ) . تحول تهران در عهد ناصرى ، جان . دى . گرنى ، به نقل از آرشيو اداره اسناد دولتى ، 306 / 60F . O .در كتاب تهران پايتخت دويست ساله ، ص 67 .