فعالترين بخش شهر بود و به دروازهء شاه عبد العظيم باز مىشد با وضوحى مناسب چاپ شده بود . همچنين ميزان خلوت بودن فضا در محلههاى چاله ميدان و عودلاجان در شرق ، و سنگلج در غرب مايه شگفتى است . درواقع جز در سمت جنوب كه معادن خاك رس و محلات پرجمعيت قرار داشته است ، باغهايى وسيع در درون شهر و در حوالى حصار گسترده بوده است . بنابراين در اين فضاى شهرى تصرف زمين آزاد بوده و از بازار يا كاخ به بعد ساختار سازمانيافتهاى نداشته است . بدينگونه كه مسير كوچهها را مجارى آب و مظاهر قناتها تعيين مىكرد . در هر نقطه كه آبى جارى بود و به هر شكلى كه پيش رفته بود همان نقشه و مهندس و جواز ساختمانهاى دوطرف خود بود و پرواضح است كه آبى كه به حالت هرز و بدون داشتن راه و نهر و جوى روانه شود ، جز حركتى غير مستقيم نداشته ، اعوجاج مىآورد و بههمين صورت آنچه هم كه از راه و كوچه و خيابان و ساختمان در مسيرش احداث شود ، جز معابر و ابنيهء نامطلوب و بدون اسلوب نخواهد بود . « 1 »
طبق نقشهء برزين شهر تهران فضاى عمومى بازى نداشته ، تقريبا فاقد بناهاى بزرگ بوده و تنها فضاى باز آن ميدانى كوچك به نام ميدانشاه بوده كه ميان بازار و ارك قرار داشته است . اين ميدان كوچك در آينده اهميت نمادين ، سياسى و شهرى چشمگيرى خواهد يافت . كاخ سلطنتى ارك ، شهرى پيچيده درون شهر باقى مىماند و تا حصار شمالى پيش مىرود كه در آن دروازهاى به نام عضد الدوله ساخته بودند كه امكان دسترسى مستقيم به شهر سلطنتى را فراهم مىآورد . « 2 » 2 - نقشهء كرزيز « 3 » ( كرشيش ) :
نقشهء كرزيز نخستين نقشهء اصولى تهران است كه در سال 1274 ( ه ق ) برابر با سال 1857 م .
تهيه شده .
در سرلوحه نقشه اين چنين مىخوانيم :
« نقشهء دارالخلافه طهران . به سعى نواب شاهزاده والاتبار اعتضاد السلطنه العليه عليقلى ميرزا و به اهتمام عاليجاه موسيو كرشيش سرتيپ و معلم توپخانه مباركه و دستيارى ذوالفقاربيك و محمد تقى خان شاگردان مشاراليه كه در مدرسه دارالفنون تربيت يافتهاند صورت و سبع و سمت احتشام يافت . »
هامش
( 1 ) . تاريخ اجتماعى تهران در قرن سيزدهم ، ( زندگى كسبوكار ) ، جعفر شهرى ، ج 1 ، ص 91 .
( 2 ) . تهران درون حصار از صفويه تا آغاز پهلوى ، محمد رضا مقتدر ، در كتاب تهران پايتخت دويستساله ، ص 39 .
( 3 ) .Kerziz