اين نقشه از نقشه برزين دقيقتر است و اطلاعات بسيارى دربارهء نوع بناها از قبيل مسجدها ، ادارات دولتى ، پادگانها ، كاروانسراها ، تجارتخانهها ، حمامها ، مدرسهها ، تكيهها ، قبرستانها ، يخچالها و حدود محلهها و نيز بازارها و دكانهاى شهر دارد « 1 » . همچنين اين نقشه نشان دهندهء نوسازى شهر و توسعه آن است و نقشهء ارك هم در آن به چشم مىخورد . اين نقشه نشان مىدهد كه فضا تقريبا در 9 كيلومتر مربع واقع در محدودهء حصار عصر صفوى ، كه باغها جز در جنوب غربى آن ، نزديك دروازه قزوين ، در بقيه نقاط آن تقريبا ناپديد شدهاند ، كاملا سازماندهى شده است . شش دروازه در اين نقشه مشخص است : دروازه دولت در شمال ارك ، دروازه شميران ، دروازه دولاب ، دروازه شاه عبدالعظيم ، دروازه محمديه ( كه دروازه نو نام داشت و برزين به آن اشاره نكرده است ) و دروازهء قزوين .
تنها فضاى عمومى باز همان سبزهميدان است . البته نقشهء كرزيز ( كرشيش ) توسعهء شهر در خارج از حصار را نشان نمىدهد ، اما شواهد بسيارى دال بر آن است كه گرچه در زمستان جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى شهر درون حصار زندگى مىكردهاند ، اما بناهاى بسيار مجللى در شمال ، در سمت كانال كرج يعنى باغها ، گردشگاه لالهزار و نگارستان و خانههاى فقيرانهاى در جنوب كه در نزديكى معادن خاك رس و كورهپزخانهها يافت مىشده است . همانطور كه دكتر پولاك در سال 1268 - 1277 ( ه ق ) برابر با 1851 - 1860 ( م . ) اعلام داشته ، شهر درون حصارهايش كه روبه ويرانى نهاده بود ، گرفتار آمده و برخى از محلات نظير چالهميدان به صورت ناسالمى درآمده بود . « 2 »
3 - نقشهء عبد الغفار :
ترتيبات جديد شهر كه در اين نقشه مشخص شده است زيرا در اين زمان خيابانهاى مستقيم و كالسكهرو ، مثل لالهزار و علاء الدوله ( فردوسى ) بسيار مهم و در خور نگرش مىباشد . در محلههاى جديد و همچنين خيابان اميريه و چراغگاز در محل باروى قديم صفويه احداث شده بود .
اين نقشه را مىتوان آخرين نقشهء تهران در دورهء قاجاريه بهشمار آورد و توضيحات درخور نگرش در حاشيه نقشه كه به دانستنىهاى ما درباره تهران قديم و چگونگى تهيه اين نقشه مىباشد مىافزايد كه عينا در اينجا نقل مىشود .
هامش
( 1 ) . بنگريد به توضيحات نقشهء دارالخلافه طهران كه در ذيل نقشه آمده است .
( 2 ) . سفرنامه پولاك ، ص 62 و تهران درون حصار از . . . ص 40 .