گندم را در اول پائيز و نخود را در اسفند ماه و شرط كشتن گندم و نخود در ريگستان و ريزاستان ارض موات است كه بواسطهء تابش آفتاب سالهاى دراز قوت و حرارتى حاصل نموده يك زرع را بثمر مىرساند و چون يك سال كشته شود و چند نوبت مشروب گردد قوتش مجذوب ريشهء گياه شود و حرارتش اطفاء گردد ، چون در ثانى بخواهند زراعت كنند بى رشوت و قوت بيهوده است . و اما در اراضى [ 122 پ ] موات خاكستان مانند قراء و مزارع كبير و طسوج از يزدل و نصر آباد و مشكان و ساروق و توابع آنها الى شوراب كه جزو گرمسيرند علاوه بر گندم هندوانه - كارى هم ممكن است و بىرشوه و خاشاك بغايت خوب مىشود . چنان كه متداول است در زمستان اراضى موات را كردبندى كرده يك نوبت يا دو نوبت آب كنند و زرّاع چنين آبى را يخ آب گويند و دادن يخ آب به آن جهت است كه اراضى خاك بوم بالطبع حرارت و قوتى داشته و سالهاى دراز آفتاب بدان تابش كرده تند و تلخ و شور شايد شده باشند و به اين علت تخمهء هندوانه را فاسد كند و سبز ننمايد يا اگر سبز كند در تابستان زود بزود تشنه گردد و آب طلبد و هرچه آب خورد قانع نگردد و حاصلش بكمال نرسد . آن يخ آب زمستانى آن زمين سوخته را اصلاح و خوش طعم نمايد كه هم شخم را سبز كند و هم بكمال رساند . خلاصه زمين هندوانه را در زمستان يخ آب كامل دهند و در اول حمل [ 123 ر ] مجدد آب نمايند و روز سيم چهارم با گاو شيار كنند و ورزكاران با بيلهائى كه آهن آنها نيم ذرع طول و يك چاريك عرض و هر كردى را كه تقريبا چهار ذرع عرض آن است از طرف طول يك جوى عريض عميق در كنند كه دو پشته در دو طرف آن برآيد و در پس آن پشتهها بفاصلهء نيم ذرع
مرآة القاسان يا تاريخ كاشان ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: عبد الرحيم كلانتر ضرابى ( سهيل كاشانى )
ص١٦١