در دوران اتابكان كه مقارن با قرن هفتم هجرى و همزمان با عهد مغول بود و بر اثر طرز سلوك اتابك ابو بكر بن سعد بن زنگى خاك فارس تا حدّ زيادى از فتنهء خانمانسوز مغول ايمن ماند ابنيهء متبرّك و تاريخى مهمّى در شيراز و نقاط ديگر فارس احداث گرديد و دنبالهء آن در دو قرن هشتم و نهم هجرى نيز ادامه يافت كه زيارتگاهها و بقاع معروف شيراز و بقعهء شيخ يوسف در سروستان و ابنيهء مختلف در ساير نواحى خاك فارس از جملهء همين ابنيه و آثار بشمار ميرود .
دربارهء آثار و ابنيهء تاريخى شيراز در قرون هشتم تا دهم هجرى ذكر دو نكتهء زيرا بمورد ميداند :
1 - باتوجّه به وضع ساختمانى حرمهاى مطهّر بقاع شاهچراغ و سيّد مير محمّد و آستانهء سيد علاء الدّين ملاحظه مىشود كه احداث حرم چهارضلعى با چهار شاهنشين طولانى در چهار جانب آن شيوهء مخصوص معمارى اماكن متبرّك و زيارتگاههاى معتبر شيراز در قرون هشتم و نهم و دهم هجرى بوده است و همين سبك معمارى نيز در بعضى از ابنيهء دوران زنديّه مانند بناى واقع در وسط باغ جهاننما و بناى معروف به كلاهفرنگى ( محلّ موزهء پارس ) كاملا به چشم مىخورد و اين طرح بنا همانست كه در تالار بزرگ كاخ عظيم سلطنتى بيشاپور ( شاپور كازرون ) نمودار مىباشد « 1 » .
2 - بناى خداخانه در وسط صحن مسجد جامع عتيق شيراز ( مورّخ به سال 752 هجرى ) مشتمل بر اطاق مربّعى در وسط و ايوانهائى محاط بر چهار جانب آنست و در چهار گوشهء خارجى بنا چهار پايهء جسيم مدوّر سنگى به صورت چهارستون سترك يا چهارمنارهء كوتاه كه بلندى آنها همطراز با بلندى ساير قسمتهاى بنا است بنياد نمودهاند « 2 » كه در عين استوار داشتن لنگه طاقهاى ايوانهاى چهار جانب موجب زيبائى و تناسب اين بناى شيوا گرديده است .
با مختصر آشنائى به نقشهء آتشگدههاى ايران در عهد ساسانى ميتوان شباهت
هامش
( 1 ) توصيف تالار آن در صفحهء 122 مذكور و نقشهء آن در شكل 181 - صفحهء 303 كتاب مندرج است .
( 2 ) بصفحات 65 و 66 و 251 مراجعه شود .