گنبد جبليّهء كرمان و نظائر آنها در سرزمين فارس مورد اطّلاع نگارنده نيفتاد و دور نيست كه با تجسّس و تحقيق بيشتر از اينقبيل آثار در خاك عزيز فارس هم مشهود گردد و در غير اين صورت بايد چنين پنداشت كه استان فارس فاقد اين گونه ابنيه و آثار مهمّ مىباشد و طبعا بين يادگارهاى معظم ادوار تاريخى پيش از اسلام و قرون اوّليّهء اسلامى در خاك فارس با آنچه از آثار تاريخى مربوط بادوار بعد از سلجوقى در استان مزبور موجود است حدّ فاصلى درميان خواهد بود « 1 » .
هامش
( 1 ) طبق آنچه در گزارش مختصر مربوط به افريقا ( نگارش آقاى شجاع الدين شفا ) مرقوم رفته است پس از حملهء اعراب بايران بسيارى از ايرانيان از راه خليجفارس و درياى هند به قسمتهاى شرقى افريقا روى آوردند و علاوه بر آنكه در قسمت كشتىرانى بازرگانى و امور ديگر منشاء خدمات زياد شدند در اواسط قرن چهارم هجرى يك شاهزادهء ديلمى از خاندان آلبويه بنام على بن حسن شاهزادهء شيراز با شش پسر خود و عدهء زيادى همراهان از خليجفارس با هفت كشتى بافريقاى شرقى رفت و بنادر و سواحل را يكايك تصرف كرد و يك امپراطورى شيرازى افريقا بنام « زنگ » در آنجا تشكيل داد كه عربها بدان « زنج » ميگويند اين امپراطورى قريب پانصد سال دوام يافت و پايتخت آن كيلواكى سيوانى( Kilwa - Kisiwani )در 150 ميلى جنوب دار السلام فعلى بود . بهمينجهت در كتابهاى اروپائى اين امپراطورى را بنام پايتخت آن امپراتورى « كيلوا » ناميدهاند ، از منابع مهم اطلاعات مربوط به اين امپراطورى كتابى است كه يكنفر پرتقالى بنام دبارس( De Barros )در سال 1522 ميلادى نوشته طى آن تاريخچهء امپراتورى شيرازى افريقا و نام چهل و نه سلطان سلسلهء شيرازى مزبور را ذكر نموده است .
در موزهء بريتانيا نيز سه مجموعهء سكه متعلق به سالهاى 1000 تا 1500 ميلادى وجود دارد كه متعلق به پادشاهان ايرانى افريقا است .
منابع ديگر دربارهء سلسلهء مزبور ( علاوه بر كتابها و سفرنامههاى مربوط به سلسلهء ايرانى سابق الذكر ) خرابههاى آثار و ابنيهء متعلق به آنها بشمار ميرود ، از جملهء اين آثار بقاياى مسجد « كيلوا » است كه توسط بزرگترين سلطان سلسلهء نامبرده بنام سليمان فرزند حسن ( 556 تا 575 هجرى قمرى مطابق با 1161 تا 1179 ميلادى ) ساخته شده است - همچنين بقاياى آثار و ابنيهء مختلف در زنگبار و جزيرهء تومباتو و ماليندى و مومباسا كه همه را با اسلوب معمارى ايرانى ساختهاند .
از بقاياى ديگر اين آثار ويرانههاى كاخى در كنيا( Kenya )است كه ظاهرا يكى از قصور سلطنتى سلسلهء ايرانىنژاد سرزمين مزبور بوده اهالى آنجا نيز نام شهرى را كه كاخ مورد ذكر در آن قرار داشته است « شيراز » مينامند ( علاقهمندان باطلاعات بيشتر دراينباره ممكن است به متن « گزارش مختصر مربوط به افريقا » نگارش آقاى شجاع الدين شفا كه حاوى مطالب و توضيحات زيادتر در اين موضوع بوده در تيرماه 1342 نسخههائى از آن منتشر گرديده و مطالب سابق الذكر نيز از آن نقل و اقتباس شده است و همچنين به مقالهء دانشمند محترم آقاى محيط طباطبائى تحت عنوان « شيرازيهاى افريقاى شرقى » در روزنامهء پارس ( چاپ شيراز ) شمارهء 2724 مورخ 17 / 5 / 42 مراجعه فرمايند .