نقشهء خداخانه را با نقشهء قسمت مركزى چنين آتشگدههائى دريافت چنان كه در بناى آتشگده بنام آتشكوه ( از ابنيهء منسوب بدوران اردشير بابكان واقع در جنوبغربى دليجان كه از جادّهء دليجان به محلات پيش از رسيدن به نيماور از راه فرعى دست چپ بدانجا ميرسند ) اطاق مركزى و دهليزهاى چهار جانب آن شبيه ساختمان خداخانه بوده ستونها يا پايههاى چهار گوشهء اطاق نيز به صورت نيمدائرههاى متّكى به پايهء سنگى ساخته شده است « 1 » .
از طرف ديگر بناى خداخانه در قرون بعدى منشاء نوعى معمارى گرديد كه به پيروى از آن منارهء كوتاه يا بلندى در هريك از چهار گوشهء بعضى ابنيه احداث نمودند و اين سبك معمارى بوسيلهء استادان ايرانى در آثار متعدّد اسلامى هندوستان و بخصوص ابنيهء بسيار عالى و مهمّ آگرا ( هندوستان ) بسيار معمول و متداول شد و نمونهء بارزتر از تمام آنها را ميتوان آرامگاه اعتماد الدّوله ( ميرزا غياث الدّين محمّد طهرانى ) خزانهدار و صدر اعظم جهانگير از شهرياران هندوستان ( معاصر شاه عبّاس اوّل ) دانست كه در خلال سالهاى 1032 تا 1037 هجرى بفرمان دخترش نورجهان ( همسر جهانگير سابق الذّكر ) در آگرا احداث شده است « 2 » و بجرئت ميتوان گفت بناى شگرف و زيبا و بىنظير تاج محلّ در آگرا كه شهرت عالمگير دارد و چهار منارهء بلند در چهار گوشهء آن سر به آسمان افراشته است و بر زيبائى و عظمت خيرهكنندهء اين شاهكار هنرى جهان بس مىافزايد « 3 » نيز از اين شيوهء معمارى اصيل ايرانى بنحو عالى
هامش
( 1 ) براى اطلاع دربارهء آتشگدههاى ايران و نقشهء آنها و از جمله بناى آتشكوه ممكن است به كتاب آثار ايران ( نشريهء پيشين ادارهء كل باستانشناسى به زبان فرانسه - جلد سوم - مجلد اول - چاپ هارلم 1938 ) مراجعه نمايند .
( 2 ) در اينمورد مناسب ميداند توجه خوانندگان ارجمند را به توضيحات مربوط به مسجد جامع داراب كه طى صفحات 493 ببعد مرقوم رفته است جلب نمايد .
( 3 ) بناى تاج محل از سال 1040 تا 1058 هجرى بفرمان شاه جهان ( پسر جهانگير ) براى آرامگاه همسرش ممتاز محل شهبانوى ايرانى الاصل و مشهور هندوستان دختر عين الدوله آصف خان ( پسر اعتماد الدوله طهرانى سابق الذكر صدر اعظم جهانگير ) ساخته شده است ، طبق آنچه در مجلهء گلبانگ شماره سوم ضمن مقالهاى تحت عنوان « تاجمحل - هنر ايرانى در خارج ايران » اشاره رفته است طرح بناى تاج محل « بوسيلهء يك معمار هنرمند ايرانى بنام استاد عيسى شيرازى ( بقيهء پاورقى در صفحهء بعد )