از آن دوران در خاك فارس نيز امرى شگفتآور نخواهد بود و ذكر اين نكته بخصوص را بمورد ميداند كه برج نورآباد به شرحى كه در متن كتاب توضيح داده شده است « 1 » اثر تاريخى منحصربفرد بس مهمّى بشمار ميرود و ميتوان گفت از ميان تعداد انگشتشمار آثار عهد اشكانى در خاك ايران برج نورآباد از لحاظ دقّت در ساختمان و استادى كه در تراش تختهسنگها و جزم بودن آنها به كار رفته است بناى تاريخى درجهء اوّل محسوب ميگردد و چنين اثر برجستهء عهد اشكانى موجود در داخل ايران هم كه در حال حاضر مورد اطّلاع است در خاك فارس قرار دارد و بالاخره اين امتياز نيز به همين سرزمين تعلّق مييابد .
در دوران شاهنشاهى ساسانى يك بار ديگر مرزوبوم پارس كانون شاهنشاهى ايران و مركز عمران و آبادى فراوان واقع ميگردد و كاخها و آتشگدهها و نقوش برجستهء نواحى مختلف نمودارى از همين معنى است كه در تلو صفحات كتاب دربارهء هركدام آنها در محلّ خود توضيحاتى به نظر خوانندگان ارجمند ميرسد .
راه دريائى ايران و كشورهاى خاور نزديك به هندوستان و چين در عهد ساسانيان از خليجفارس بود و بندر سيراف ( نزديك بندر طاهرى ) كه بوسيلهء جادّهء سنگفرش قديم به داخل خاك فارس مربوط ميگرديد « 2 » از مهمترين پايگاههاى راه مزبور بوده است و باتوجّه بارتباط بازرگانى شرق و غرب از راه جزيرهء خارك « 3 » در روزگاران قديم به خوبى ميتوان از اين بابت هم باهميّت خاك فارس بيشازپيش پى برد .
بنابر آنچه گذشت و بگواهى آثار فخيم و فراوان ادوار باعظمت هخامنشى و ساسانى موجود در خاك فارس بسادگى ميتوان دريافت كه براى درك تمدّن و هنر دورانهاى شاهنشاهى پيش از اسلام ايران اقليم پارس را نه چنان اهميّتى است كه بتوضيح و وصف درآيد و باستثناى سنگ نبشتهها و نقوش برجستهء بيستون و تپّهء باستانى هگمتانه ( همدان ) و ويرانههاى آپاداناى شوش و نبشتههاى موسوم به گنجنامه ( يا جنگنامه ) در كوه الوند و صفّهء تاريخى مسجد سليمان در خوزستان و آتشگدهء
هامش
( 1 ) در صفحات 130 و 131 متن كتاب .
( 2 ) به صفحهء 104 متن كتاب مراجعه شود .
( 3 ) كه در صفحهء 146 بدان اشاره شده است .