آذر گشنسب تختسليمان در آذربايجان و بناى آجرى شيوائى كه برفراز كوهستان در محلّ موسوم به قلعه ضحّاكى بر بالاى مسير راهآهن نزديك ايستگاه خراسانك بين ميانه و مراغه واقعست و نقوش برجستهء كوهسار خان تختى در نزديكى شاهپور ( آذربايجان ) و بالاخره آثار تاريخى طاقبستان . آنچه از شاهنشاهان هخامنشى و ساسانى در كشور كنونى ايران بنياد گرديده و مورد اطّلاع است در سرزمين فارس قرار دارد .
پس از ضعف و انحطاط سلسلهء ساسانى كه با ظهور پرتو اسلام مقارن بود و به انقراض شاهنشاهى سلسلهء نامبرده منجرّ گرديد در طول چند قرن سرزمين عزيز فارس دستخوش نابسامانى و بىسرانجامى قرار گرفت و بر اثر حملات و هجومهائى كه خواه از جانب شمال و مغرب و خواه از راه درياى عمّان و خليجفارس بمهد شاهنشاهان گرانقدر ايران رو ميآورد آرامش در آن ديار حكمفرما نبود و طبعا در چنين وضعى امر احداث و آبادانى ابنيهء مهمّ كه لازمهء آن آسايش و امنيّت و رفاه اجتماع است صورتپذير نميگشت ، باوجود اين آثار تاريخى مهمّ چندى مانند قسمت قديمى مسجد جامع عتيق شيراز ( كه بخشى از شبستان جنوبغربى مسجد از آن باقيست ) و قلعهء استخر و بند امير از يادگارهاى عضد الدّولهء ديلمى مربوط بقرن چهارم و مسجد جامع نيريز از مهمترين ابنيهء ايران در همان قرن گواه روح زنده و پايدار مردم فارس در ايجاد ابنيه و آثار جاوانى ميتواند بود .
از عهد سلجوقى ( قرن پنجم و ششم هجرى ) ابنيه و اثر قابل ذكرى كه مورد اطّلاع باشد در خاك فارس سراغ نميرود « 1 » و در نتيجه ابنيهء ممتاز آن دوران نظير مساجد جمعهء اصفهان و قزوين و اردستان و زواره و گلپايگان و ديگر مساجد مستحكم و شيواى آنعهد و همچنين برجها و منارههائى مانند آنچه در نقاط مختلف خراسان و دامغان و اصفهان و رضائيّه و غيره وجود دارد يا ابنيهاى چون گنبد سرخ مراغه و
هامش
( 1 ) لازم بتوضيح استكه بناى استوار گنبد على يا گنبد عالى در ابرقو از بهترين و شيواترين ابنيهء قرن پنجم هجرى خواه از نظر سبك معمارى و خواه از لحاظ علت بنياد آن بسرزمين ديلم ( در جنوب گيلان ) پيوستگى دارد و بدينجهت نميتوان آن را از ابنيهء محلى و بومى فارس بشمار آورد .