سلسله تحريكات و دسايس زده است . نويسنده مقاله سپس بچگونگى تشكيل فرقه اشاره كرده فكر تأسيس آن را از او يعنى آرداشس و خليل ملكى و كسان ديگرى از فعالين حزب توده قلمداد نموده يادآور شده است كه آنها ابتدا جماعتى بنام « حزب مجاهد آذربايجان » بوجود آوردند ولى دو روز بعد نام آن را به « فرقهء دموكرات آذربايجان » تغيير دادند . سپس بوسيلهء « ايپكچيان » محرمانه « سيد جعفر پيشهورى » را از تهران احضار كردند و پس از ورود او بيانيّهاى تهيه و بديوارها الصاق نمودند و تشكيل و موجوديت خود را بدان وسيله در تبريز و شهرها و نقاط ديگر اعلام داشتند .
برخى از صاحبان نظر ، فرقهء دموكرات آذربايجان را مولودى از حزب توده دانسته و چنين گفتهاند كه اين حزب براى رسوخ و نفوذ بيشتر در آن استان رنگ تشكيلات محلّى بدان داده و بفرقه حيات بخشيده است . اما اين گفته را يكى از اعضاى اوليهء حزب كه عضو مؤثرى در فرقه هم بوده است ، رد كرده است . او دكتر جهانشاهلوئى افشار نام دارد كه معاون پيشهورى در دولت آذربايجان ، رئيس سازمان جوانان فرقه و نيز رئيس دانشگاه تبريز بوده است . بعد از 21 آذرماه 1325 بروسيه فرار كرده مدتها در آنجا زندگى نموده است . تلويزيون ايران ساعت 20 روز جمعه 17 آذرماه 1357 مصاحبهاى با او پخش كرد . او در اين مصاحبه پس از شرح چگونگى خروج خود از شوروى و پناهندگى سياسيش بآلمان غربى گفت كه « كميتهء مركزى حزب توده در تشكيل فرقه شركت نداشت . تنها كامبخش كه عضو مركزى حزب بود از آن آگاهى داشت و كميتهء مركزى را در مقابل امر انجامشدهاى قرار داد . » او تشكيل فرقه را به شورويها نسبت داده در آن مصاحبه گفت « فرقهء دموكرات بدستور استالين و بدست مير جعفر مير باقر اوف ، با كمك عبد الصمد كامبخش در باكو طرحريزى شد » و در معرفى كامبخش افزود كه « او يك افسر عاليرتبه در شوروى بود و با نام مستعار سرهنگ قنبر اوف در دستگاه امنيتى استالين عضويت داشت . پيشهورى را او براى اين كار به مير باقر اوف پيشنهاد كرد و چندى بعد ملاقاتى نيز بين آن سه ، يعنى پيشهورى ، كامبخش و مير باقر اوف دست داد . »
اينها جمعى از نظرياتى بود كه دربارهء علل و انگيزههاى تشكيل فرقه شنيده و
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 47
مساهمون: بابا صفرى
ص٤٧