خواندهايم ولى صد حيف كه بقول معروف خواجگان خود در ميان نيستند تا چگونگى امر از زبان خود آنان بيان گردد . آنچه واقعيت است اينست كه روز دوشنبه 12 شهريور 1324 مطابق با 25 رمضان 1365 قمرى ، تشكيل رسمى فرقه اعلام و بيانيهاى در تبريز و شهرهاى مختلف آذربايجان بر ديوارهاى معابر و بازار نصب گرديد و مراد از تشكيل اين سازمان سياسى و اهداف اوليهء آن براى اطلاع مردم اعلام گشت .
ما باصل اين بيانيه دسترسى نيافتيم ولى در مقالهء ديگرى در شماره 77 روزنامهء كشور « 1 » تحت عنوان « نيرنگ تازهء تشكيل حزب دموكرات آذربايجان » ، كه در تخطئه شديد و مخالفت با آن درج گرديده است سه قسمت مهم و حسّاس آن را چنين خواندهايم : « . . . بمردم آذربايجان آزادى و اختيار داده شود كه بتوانند براى توسعهء فرهنگ و عمران و آبادى اين سرزمين با مراعات قوانين ملّى و عمومى عادلانهء مملكتى ، آزاد و خودمختار باشند . »
« . . . براى عملى كردن منظور فوق بفوريت انجمنهاى ايالتى و ولايتى را انتخاب كرده شروع به كار نمايند . »
« . . . در دبستانهاى آذربايجان تا كلاس سوم تدريس فقط به زبان آذربايجانى باشد و از كلاس سوم به بالا فارسى كه زبان دولتى است توأم تدريس خواهد شد . »
گفتيم كه آن روزنامه اين مقاله را در جهت تخطئه و تقبيح عمل تشكيلدهندگان فرقه نوشته و خواستههاى مذكور را مخالف قوانين جارى و تماميت ارضى ايران قلمداد نمود ولى امروز كه بيش از يكقرن قمرى « 2 » از آن تاريخ مىگذرد با دقت كافى در محتواى سه مادهء مزبور مخالفتى بين آنها با قوانين آن روز ايران به نظر نمىرسد . بويژه آنكه درخواستكنندگان بصراحت گفتهاند كه اين امور با مراعات قوانين ملّى و عمومى و عادلانهء مملكتى صورت گيرد . از همه مهمتر آنكه تشكيل فورى انجمنهاى ايالتى و ولايتى ، كه قانون اساسى آن را قبول كرده است ، وسيلهء اجراى آزادى و اختيار در راه توسعهء فرهنگ و عمران و آبادى قلمداد گشته مورد تقاضا قرار گرفته است .
هامش
( 1 ) - تاريخ انتشار اين شماره 21 شهريور 1324 مىباشد .
( 2 ) - هر 36 سال قمرى را يك قرن قمرى مىخوانند .