اين كار اگر سبب ارزانى جنس گردد و با قطع ايادى واسطهها رفاه و آسايشى براى مصرفكننده فراهم آورد شايسته تحسين است ولى اگر در طريق ازدياد منافع عاملين آنها صورت گيرد ، كه مىگيرد ، مايهء تأسف مىباشد ، زيرا قيمتهاى تمام شده نامعلوم مىماند و هرآينه كالا ببهاى دلخواه فروشنده و نه خريدار ، عرضه مىشود .
مبحث دوم راههاى اردبيل
راه ، چنان كه اشاره كردهايم ، از لوازم بازرگانى و بالمآل اقتصاد هرناحيه است .
زيرا هرقدر توليدات يك منطقه زياد يا نياز آن بواردات بيشتر باشد ، تا راهى براى حمل و نقل آنها نباشد مبادلات مشكل و تحويل و تحوّل آنها متعذّر خواهد بود .
شايد بر اين مبنا بوده است كه راه و راهسازى از قديم الايام در دنيا مورد توجه قرار گرفته و راههاى بين المللى مثل راه ابريشم و نظاير آن بوجود آمده و امنيت و نگاهدارى آنها وظيفهاى براى دولتهاى روز گشته است .
از فحواى تاريخ چنين برمىآيد كه اردبيل از زمانهاى بسيار قديم ، بوسيلهء چنين راههائى با نقاط ديگر ارتباط داشته و با يك تعبير ديگر اىبسا ارتباط برخى مناطق داخلى و خارجى ايران نيز از اين طريق صورت مىگرفته است .
ما در جلد اوّل به اين مطلب اشاره كرده گفتهايم كه « ابو دلف » در سفرنامهء خود ، كه در سال 341 هجرى قمرى نوشته ، راه تفليس بايران را از طريق اردبيل ذكر كرده « 1 » و ابن حوقل در نقشهايكه در قرن چهارم هجرى در « صورة الارض » خود براى اران ، ارمينيه و آذربايجان كشيده تنها راه ارتباطى اران و ارمنستان را با ايران و آذربايجان از طريق اردبيل نشان داده است . او در اينباب مركزيت اردبيل را از حيث راه نسبت بنقاط ديگر ارائه كرده و نوشته است « راه اردبيل به بردعه ( مركز اران ) چنين است . . . راه اردبيل بزنجان اينطور است . . . راه اردبيل بمراغه از اين قرار است . . . از اردبيل تا ميانج 20 فرسخ است . . . راه اردبيل به آمد و اعمال مرزهاى جزيره بدين شرح است . . . » « 2 »
هامش
( 1 و 2 ) - جلد اول . صفحهء 23 .