آغا محمد خان قاجار نيز روش او را دنبال كرد و در زمان جانشين وى ، يعنى فتحعليشاه قاجار ، با پيشآمدن جنگ ايران و روس ، اردبيل رو بويرانى گذاشت و مهاجرت جمع زيادى از سكنهء آن بنقاط دوردست ، موجب خرابى ظاهرى و اقتصاد اين شهر گشت . از اينرو وقتى نوشتهء جهانگردان را مثلا در يكقرن و نيم پيش دربارهء اين شهر مىخوانيم اردبيل را شهر كوچكى با قريب 20 هزار سكنه مىيابيم كه ژنرال « سوختلن » با لشگرى از سپاهيان تزار بدانجا درآمده و سرانجام گنجينهء بزرگ بقعهء شيخ صفى الدين را بيغما برده است و بر اثر اينقبيل حوادث متمكنين اهالى جلاى وطن كرده ، تجارت بكلّى برافتاده و شهر و خانههايش رو به خرابى گذاشته است .
در زمان ناصر الدينشاه ، و نيمقرن سلطنت وى در ايران ، امنيت بالنسبه ثابتى در اركان مختلف پيدا شد و اردبيل نيز از اين امر بهرهمند گشت . و چون موقعيت ممتازى داشت و كانون برخورد راههاى بازرگانى نقاط مهم داخل و خارج كشور بود ، در كمترين زمانى بار ديگر رونق يافت و موقعيت تجارى پيشين را بدست آورد . سراها و تجارتخانهها آباد گشت . دادوستد رونق گرفت و تجار محلّى و غيرمحلى با تمام امكان به وارد كردن و صادر نمودن كالا پرداختند .
تجارتخانهها عموما در محدودهء بازار بود و اكثريت آنها در كاروانسراها قرار داشت ، نام اين سراها را ، كه تا شصت سال پيش همگى معمور و آباد بودند ، ما در مجلد اول آوردهايم . « 1 » و اينك در توضيح آن مىگوئيم كه اين سراها عبارت از محوطههاى مربع شكل بسيار وسيعى بودند و حجرات بازرگانى دورتادور در چهار ضلع محيط آنها ديده مىشدند . غالب آنها دوطبقه بودند و در برخى از كاروانسراها براى آنكه رطوبت زمين به كف حجرهها نرسد زيرزمينهائى هم براى آنها تعبيه مىكردند . از طبقهء اول حجره به صورت دفتر تجارتخانه و از طبقهء بالا براى نگهدارى دفاتر و اسناد و گاهى استراحت در ساعات بيكارى استفاده مىنمودند .
جلوى حجرهها بطور سراسرى ايوان باريك ، به صورت راهرو ، با تختهبند مىساختند و براى بالا رفتن بدانجا ، جلوى هرحجره پلكانى از تخته در وسط اين راهرو بوجود
هامش
( 1 ) - به ذيل صفحهء 277 جلد اول مراجعه فرمائيد .