كه تجّار و كسبه به درآمد مشروع اعتقاد داشتند در دو نوع مشخص تهيّه مىشد . يكى روغن خالص از كره و ديگرى روغن آميخته با چربى دنبه . و در اين قسم دوم نسبت كره با دنبه نيز بواقعيت قيد مىشد و خريدار با اطمينان خاطر معامله مىنمود . بعد از سوم شهريور 1320 كه ثروت جانشين مروّت گرديد برخى از روغنفروشان اقدام بتهيهء روغنهاى مخلوط كردند و در اين راه تا آنجا رفتند كه بجاى دنبه ، چربى كلّههاى بز و گوسفند و مغز استخوانهاى قلم گاو را نيز از طريق جوشانيدن در آب بدست آورده داخل روغنهاى صادراتى كردند و شنيدنى است كه در مقابل اين كار بركت نيز از ثروت و مال آنها برخاست و جز حسرت و بدنامى سودى براى آنها نماند .
روغن معمولا در حلبىهاى 18 كيلوگرمى ريخته مىشد و با لحيم شدن در و منافذ آن ، بتهران و نقاط ديگر ارسال مىگشت . طبق يك آمار در سال 1334 خورشيدى مقدار متوسط روغنهاى صادره از اردبيل 3500 تن بارزش 280 ميليون ريال بوده است . « 1 »
صدور گوشت از اردبيل ، بنحويكه در كشورهاى پيشرفته معمول است صورت نمىگرفت ولى هنگاميكه در رشت و تهران گوشت كمياب و مظنّه بالا بود كسانى لاشههاى گوسفند را در حلبهاى آهنى گذاشته بشهرهاى مذكور مىبردند و ترديد نيست كه در اين نقل و انتقال بهيچوجه اصول بهداشتى رعايت نمىگرديد .
از فرآوردههاى حيوانى صدور تخممرغ بسيار رائج بود و در سى سال پيش كه مرغداريهاى جديد در تهران و ديگر شهرها وجود نداشت مقادير زيادى تخممرغ از اردبيل وارد آنها مىشد . صادركنندگان تخممرغ آنها را بوسيله كارگزاران خود در شهر و دهستانها جمع كرده در جعبههاى تختهاى هزار عددى مىچيدند و بجاى صفحات مقوائى امروزى ، كه بنام شانه بين تخممرغها مىگذارند ، فاصلهء آنها را با كاه پر مىكردند .
خود مرغ نيز رقمى از صادرات اردبيل بشمار مىآمد ولى اين قلم فقط در دورهء محدودى از زمان بود زيرا قبل از هشتاد و نود سال تهران و ديگر شهرهاى بزرگ آنچنان
هامش
( 1 ) - ارقام مذكور از پاياننامهء تحصيلى آقاى محمد تربيت استفاده شده است .