ريچارد هولمز » سابق الذكر آمده است كه « كالاى وارداتى از راه روسيه مشتمل بر آهن ، فولاد ، كاغذ ، ظرفهاى چينى و آهنى و مسى ؛ و مازو و خشكبار ، كارهاى دستى ، ابريشم ، پارچههاى كتانى همدانى از مهمترين كالاى صادراتى است » « 1 »
ما در مجلد اوّل اين كتاب ضمن اشاره باهميت بازرگانى گذشتهء اردبيل ، از تعداد كاروانسراهاى تجارى آنجا نوشته گفتهايم كه تا نيمقرن پيش 15 باب كاروانسراى وسيع و بزرگ در محدودهء بازار اين شهر وجود داشت « 2 » و در هريك از آنها ، كه غالبا هم دوطبقه بودند تعداد زيادى حجرهء بازرگانى بود و چنان كه هرقسمت از بازارهاى اردبيل بيك صنف و دسته اختصاص داشت غالب اين كاروانسراها هم بيك نوع معين از مال التجاره مخصوص بود مثل سراى « دوگوچى » يعنى برنجفروشى ، سراى خشكبارچى يعنى خشكبارفروشان ، سراى « نوئوتچى » يعنى سراى نفتفروشان و هكذا . . .
صادرات اردبيل :
از مطالب فوق مىتوان نتيجه گرفت كه بازرگانى اردبيل در گذشته از دو لحاظ قابل توجه بوده است . يكى از جهت مركزيّت مهّم بازرگانى در منطقه و ديگرى از حيث برآوردن نيازهاى خود اردبيل . و منظور ما در اين مبحث همين قسمت اخير است يعنى آگاهى از اينكه مردم اين ناحيه چه توليداتى داشتهاند و مازاد آنها چه بوده است كه بعنوان صادرات مىفروختند و چه اجناس و اشيائى را از خارج وارد كرده به مصرف مىرسانيدهاند .
اردبيل چنان كه گفتهايم يك ناحيهء كشاورزى و دامدارى است از اينرو صادرات آن غالبا فرآوردههاى دامى و محصولات كشاورزى است . تربيت دام از قديم الايام در اين منطقه معمول بود و علاوه بر اينكه هردهقان و دهنشين ضمن اشتغال به ديگر كارهاى كشاورزى ، تعدادى گاو و گوسفند نيز نگهدارى مىكرد ، مراتع بزرگ و قابل توجه سبلان و مغان اصولا مركز نگهدارى گلههاى بزرگ دام بويژه گوسفند به حساب
هامش
( 1 ) -William Richard Holmes( 2 ) - نام اين كاروانسراها در صفحه 277 مجلد اول نوشته شده است . يادآورى مىكنيم كه غير از اين كاروانسراها كاروانسراهاى زيادى نيز در شهر وجود داشت ، كه در خارج از محوطهء بازار بود و دهقانان محصولات خود را براى فروش بدانجاها مىآوردند .