بخش دانش روز را تشكيل مىداده و اگر تاريخ نام دانشمندانى را در اين مناطق ضبط كرده است بيشتر از اين عده بوده است .
بعد از هجوم اعراب بايران و تسلّط مسلمين بر آذربايجان نيز اين روش ادامه داشت . با اين تفاوت كه اينبار تعليم و تعلّم اصول و فروع دين جديد جايگزين مطالب و تعاليم كيشهاى سابق گرديد و نيز بجاى آنكه اين كار مختص بناحيهء مغان شود تعليم آنها در خود اردبيل آغاز گشت و چنان كه گفتهايم نخست « اهل عطا » ، كه قارئين قرآن مجيد و مفسّرين و بيانكنندگان آيات و احكام كتاب مقدس آسمانى بودند ، بدين شهر روى آوردند و حوزههاى بحث و وعظ برپا داشتند .
كار اهل عطا زياد طول نكشيد چه از سكنهء خود اردبيل كسانى پيدا شدند كه با فراگرفتن معلومات جديد بمقام استادى رسيدند و نهتنها جانشين اساتيد عرب گشتند بلكه بتدريج در اين مسائل خود صاحبرأى و عقيده شدند و بدينطريق ادارهء مدارس جديد را نيز بر عهده گرفتند . صد حيف كه از اين عدّه هم اطلاعاتى در دست نيست و نامى از آنان در كتب تاريخ ديده نمىشود .
فقدان اين اطلاعات فقر بزرگى از حيث موضوع اين گفتار پيش آورده و بىتوجّهىهاى گذشتگان ، يا حوادث ايام ، نهتنها تاريخ اردبيل بلكه تاريخ بيشتر نقاط ايران را از اين رهگذر با تاريكيهائى مواجه ساخته است . ما براى آگاهى از اينقبيل دانشمندان اردبيل ، بدين اميد كه ممكن است در ضمن مطالب برخى از كتب يا دائرة المعارفها و كتابهاى انساب و رجال اشارهاى بدانها شده باشد ، در سفرهاى خود ببعضى از كشورهاى اسلامى از جمله مصر ، سوريه ، مراكش ، عراق و عربستان فرصت را غنيمت شمرده در كتابخانههاى بزرگ رباط ، قاهره ، دمشق ، بغداد ، مكه و مدينهء منوره ، تا حديكه مىتوانستيم بتحقيق پرداختيم ولى دربارهء آنها بخصوص در مورد قدما بمطلوب خود نرسيديم و اگر بنام كسانى مثل حسين بن عمرو الاردبيلى يا واقد الاردبيلى « 1 » بعنوان رواة تاريخ و غيره برخورديم جز نام خالى هيچگونه شرححالى از آنها بدست نياورديم . و بدينجهت آن مقدار از اطلاعاتى را كه
هامش
( 1 ) - فتوح البلدان . امام ابى الحسن بلادزى . بيروت . 1978 م . فتح آذربيجان صفحهء 321 .