گذرانيدن اين دوره بمركز علمى قديم شيعه ، يعنى نجف اشرف سفر مىنمودند و ساليانى از حيات خود را در آنجا مىگذرانيدند . برخى نيز مثل ملا احمد مقدس اردبيلى در همانجا ماندگار مىشدند .
نهتنها اردبيل ، بلكه از همهجاى عالم اسلام كسانى كه قصد احراز مقام اجتهاد در مذهب تشيّع داشتند ، به شهر نجف روى مىآوردند و در محضر اساتيد بزرگ به تحصيل و مطالعه مىپرداختند . در نيمقرن اخير ، بموازات نجف ، شهر قم هم در ايران چنين مركزيتى بدست آورد و چون مشكلات مسافرت بعراق روزبروز بيشتر مىگشت طالبان آن مقام ، تحصيلات خود را مىتوانستند در اينجا بپايان برسانند . برخى از طلاب اردبيل قبل از رفتن بنجف ، به زنجان مىرفتند و در آنجا كه از لحاظ علوم قديمه غالبا اساتيد مبرزى مىداشت تكميل معلومات مىكردند و گاهى نيز براى كسب علم از اساتيد اصفهان ، بدانشهر سفر مىكردند .
لازم بيادآورى است كه قبل از ورود « اتومبيل » براى مسافرتهاى عمومى ، و گسترش ارتباط بين شهرها ، كمتر طلبهاى مىتوانست از اردبيل خارج شده براى تحصيل بنجف يا نقاط ديگر برود و بدينجهت در خود شهر بوجود علماى بزرگ و مجتهدان و اساتيد شايسته نياز بيشترى احساس مىشد . اين بود كه برخى از تحصيلكردههاى نجف براى ادارهء حوزه علميه اردبيل بزادگاه خود مراجعت كرده بتدريس رشتههاى مختلف علوم مىپرداختند ولى در سنوات اخيره كه وسايل نقليه بهتر و سريعتر گشته و راههاى ارتباطى مطمئنى احداث گرديده است طالبان اين رشته از علوم مىتوانند بفاصلهء دوازده يا چهارده ساعت خود را از اردبيل بقم برسانند و نهتنها دورهء خارج حتى دورههاى سطح و مقدمات را نيز در آنجا تحصيل نمايند و بدينطريق علاوه بر استفاده از محضر اساتيد دانشمند از مزاياى مادى شهريه و غيره نيز ، كه در آنجا به سهولت و به مقدار كافى داده مىشود ، بهرهمند شوند . اين امر سبب آن گشته است كه فارغ التحصيلان فاضل و دانشمند اردبيل نيز در قم اقامت نمايند و حوزههاى درسى خود را در آنجا برقرار سازند .
بايد توجه داشت كه تعداد مجتهدين در گذشته كمتر بود و شايد سالها مىگذشت تا
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 181
مساهمون: بابا صفرى
ص١٨١