كتابى شوند . چيزى كه امروز هيچ دانشآموز و دانشجوئى نهتنها حاضر بتحمل آنها نيست تازه با بدست آوردن بدون زحمت كتاب و كاغذ و دفتر و نوشتافزار شكايت هم دارد از اينكه در نه ماه تحصيلى چند صفحه تكليف انجام دهد و يا چند كتاب درسى را بايد بخواند . « 1 »
از چراغبرق و غيره نيز خبرى نبود و روشنائى شبانهء حجرهها را چراغهاى نفتى كمنور و در گذشتههاى دور چراغهاى پيهسوز تأمين مىنمود . اينقبيل چراغها ظروف كوچكى از سفال بود كه مقدار پيه يا روغن حيوانى در آن مىريختند و تكهء پارچهاى بعنوان فتيله در آن مىگذاشتند . يك سر اين فتيله را كه از ظرف بيرون آمده در خارج از آن قرار داشت آتش مىزدند و در نور آن شب را بمطالعه مىپرداختند .
كمكم كه استفاده از نفت معمول گشت چراغهائى از شيشه ساخته شد ، و با لولهء شيشهاى كه بر بالاى آنها قرار گرفت بر ميزان نوردهى آنها افزوده گرديد و بدينطريق در حجرههاى طلبهها روشنائىها بيشتر از گذشتهها گشت و بوى نامطبوع چراغهاى روغنى نيز از بين رفت .
بيشتر چراغهاى نفتى كه تا پيدايش برق در خانهها مورد استفاده بود به قدر هفت شمع كوچك نور داشت و پرنورترين آنها ، كه مخصوص تالارهاى اشراف بود و گرانبهاترين و پرمصرفترين چراغها به حساب مىآمد چراغهاى گردسوز يا دو فتيله بود كه حدّاكثر نور آنها برابر سى شمع مىشد .
بارى در اين قبيل مدارس ، كه تحصيلات در آنها بدورهء سطح معروف بود ، امتحان بمفهوم امروزى معمول نبود و تنها تشخيص استاد بود كه وضع تحصيلى طلاب را تعيين مىنمود . اين تشخيص چنين بود كه وقتى طلبهاى كتابى را نزد استاد مىخواند او بطور غيرمستقيم استعداد و لياقت و ميزان درك و دانش و فهم شاگرد را در باب موضوع آن
هامش
( 1 ) - دانشآموزان و دانشجويان مدارس امروز غالبا از باز كردن و يك بار خواندن درسها در عرض سال ابا - دارند و فقط در چند روز امتحان آنها را مطالعه مىنمايند و اگر فرداى امتحان سوآلى در مورد مطلبى از آنها بنمائيد چيزى نمىدانند تا جواب بدهند .