امروز كه سيمان و تيرآهن و نظاير آنها در كارهاى ساختمانى معمول شده و بوفور پيدا مىشود احداث بناهاى چندطبقه و نيز ساختن حمام و حوض و غيره آسان گشته است ولى اگر مثل يك قرن پيش لوله ، سيمان ، آهن و غيره را از قلمرو امور ساختمانى حذف كنيم و خشت و آهك و آجر و تيرهاى چوبى قابل پوسيدن را جانشين آنها سازيم بهتر مىتوانيم دريابيم كه چرا در اين مدارس حمّام و نظاير آن ساخته نمىشد و بندرت اينقبيل بناها دوطبقه احداث مىگشت . و باز وقتى سخن از وجود يك استخر بزرگ در چنين محيطى بميان مىآوريم خواننده را به علاقهء بانيان و زحمت ساكنان ، در بنا و نگهدارى و مخصوصا پر كردن چنين مخازن بزرگ توجه مىدهيم و يادآور مىشويم كه اين حوضها بوسيلهء كشيدن آب با دلو و طناب از چاه ، يا در سالهاى بعد از راه تلمبههاى دستى پر مىشد و توام با زحمت و سختى زيادى بود .
از مدارس قديم اردبيل كه در يكقرن اخير مركز تعليمات بود و هماكنون نيز مورد استفاده است مىتوان از مدرسهء « صالحيّه » جنب مسجد جامع ، مدرسهء ملا ابراهيم روبروى مسجد حاج مير صالح و مدرسهء آقا ميرزا على اكبر جنب مسجدى به همان نام ، نام برد .
اين مدارس عموما دوطبقه بود و بر روى حجرات زيرين آنها حجرههائى نيز قرار داشت . در گذشته اين مدارس اهميت زيادى داشت و طلاب و دانشپژوهانى از شهر و روستاها براى تحصيل علم در آنها تلاش مىنمودند و اساتيد بزرگى در رشتههاى حكمت و نجوم و ادبيات عرب و علوم اسلامى و مقدماتى از طب و رياضيات تدريس مىكردند و هريك از آنها در ساعات و روزهاى معينى در مدرسه حضور يافته در مدرس آن بتدريس اشتغال مىورزيدند ولى امروز آن شور و شوق مشهود نيست و از آنچنان طلاب و اساتيد خبرى نمىباشد .
شركت در اين حوزهها آزاد بود و طلّاب ، بسته بميل و علاقهء خود در جلسات درس حضور مىيافتند تا آنجا كه در بعضى از درسها ، مثل فقه اسلامى ، اكثريت قريب باتفاق محصلين شركت مىكردند ولى در بعضى از آنها مثل فلسفه و حكمت چهبسا كه فقط يك يا دو نفر از حضور استاد كسب دانش مىنمودند . بعضى از اساتيد ، بعلّت كهولت
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 175
مساهمون: بابا صفرى
ص١٧٥