مرحلهء دبستان يا مرحلهء دوم تحصيلات قديمه در اردبيل :
مرحلهء دوم تحصيل بمنزلهء دبستان بود و در مكاتبى صورت مىگرفت كه مكتبداران مرد ، بنام « آخوند » آنها را تأسيس و اداره مىكردند .
در روزگار گذشته ، همچنانكه اشاره كردهايم ، آخوند بمردانى گفته مىشد كه در علوم دينى ورود داشتند و مىتوانستند آنها را به ديگران نيز تدريس نمايند و كسانى از آنها را كه از جهت مطالب علمى پر و غنى بودند « ملّا » مىخواندند .
هر دوى اين كلمات ، در آن ايام عناوين با حرمت و عظمتى بود و علماى بزرگى مثل شادروان « آخوند ملا محمد كاظم خراسانى » ، كه در ايام انقلاب مشروطيت ايران زعامت عاليترين مركز علمى تشيّع را در نجف اشرف داشت و از حاميان بزرگ حريّت و آزادى ايران بشمار مىآمد ، با اين عناوين شناخته مىشدند .
در عصر ما اين عنوانها وزن و ميزان خود را از دست داده است و اگر كسانى با كلمات آخوند و ملّا مورد خطاب قرار گيرند احساس يكنوع سخافت و هرآينه بىاحترامى مىكنند و عناوين ديگرى مثل « حجت الاسلام » ، « آيت اللّه » و « آيت الله العظمى » را بر آنها ترجيح مىدهند . مكتب آخوند نيز مانند مكتب آخوند باجى بود . او هم بر روى تشكچهاى مىنشست و ميز كوچكى در پيش خود مىگذاشت و دانشآموزان هم در كف اطاق ، كه نسبتا بزرگتر بود ، مىنشستند و بجاى ياد گرفتن الفبا يا قرائت جزوه ، خواندن و نوشتن فارسى و عربى مىآموختند . گاهى هم بعضى از بچّهها ، كه الفبا را نزد آخوند باجى ياد گرفته بودند ، قرائت قرآن را در اين مكاتب تعقيب مىكردند .
كتاب در آن ايام بسيار كم و نادر بود و در قرون گذشته با دست نوشته مىشد . از يكقرن پيش كه چاپ سنگى وسعت يافت گشايشى از اين حيث بوجود آمد و مثلا در مكتبى كه پنجاه نفر محصّل داشت نسخ معدودى از كتابهاى معمول زمان با آن چاپ ، مورد استفاده قرار مىگرفت .
در اين مكتبها هم شاگردان بدستههائى تقسيم مىشدند و باصطلاح ، همدرس