قرار داده و مثلا « پلسنر
Plessner
» خاورشناس آلمانى آن را نمونهء كامل و قطعى يك كتاب علم الاقتصاد در تمام عالم اسلامى مىداند « 1 » ولى ما از ديدگاه تعليم و تربيت مىتوانيم يك برنامه وسيع و مفصلى در آن ملاحظه كنيم و توجّه گذشتگان را به دقايق ظريف و برنامههاى مشروح علوم و فنون گوناگون ، درخور تمجيد بدانيم .
امّا از حيث صورت و كيفيّت تعليم و تربيت ، مىتوان گفت كه مدارج تحصيل ، قبل از رواج آموزش و پرورش جديد ، چهار دورهء مشخص داشت و اگر درست بررسى كنيم انطباق آنها را با دورههاى تعليماتى مدارس فعلى درمىيابيم و اين دورهها همان است كه بعنوان كودكستان ، دبستان ، دبيرستان و دانشگاه آنها را از يكديگر ممتاز مىشناسيم .
دورهء كودكستان در تعليم و تربيت قديم اردبيل :
در اردبيل ، در قرون گذشته ، اولين دورهء تحصيلات با كودكستان آغاز مىگشت . كودكستانهاى آن روز به صورت مكتبخانههاى كوچكى بود كه زنهاى عالمه و عاقلهاى بنام « آخوندباجى » آنها را تأسيس و اداره مىكردند .
لازم است يادآور شويم كه در آن دوره كلمهء « آخوند » عنوانى بود براى مردان دانشمندى كه در علوم دين و غيره ورود داشتند و مىتوانستند آنها را به ديگران بياموزند .
« باجى » نيز لفظ تركى است و در آن زبان بمعنى خواهر مىباشد . براى آنكه بانوان را از مردان متمايز و مشخص دارند لفظ باجى را بعد از چنان عناوينى كه بمردان مىدادند مىافزودند و مثلا مىگفتند آخوندباجى ، ملا باجى ، ميرزا باجى ، خان باجى ، شاه باجى و مانند اينها .
بارى در اين مكتبها اطفال از سنّ 4 تا 6 و 7 سالگى ، دختر و پسر بطور مختلط پذيرفته مىشدند و آخوند باجىها شخصا مديريت ، نظامت ، معلمى و مربىگرى آنها را بر عهده داشتند و مواد تحصيل يعنى شناختن الفبا و خواندن قرآن را بشاگردان ياد مىدادند .
برنامهء تحصيل فقط خواندن قرآن بود و به كتاب و كاغذ و قلم نيازى احساس
هامش
( 1 ) - دايرة المعارف اسلامى ج 4 . ص 625 . رجوع شود به « تاريخ فرهنگ ايران » . تاليف عيسى صديق . تهران .
1347 . دانشگاه . ص 162 .