گفتار پنجم اردبيل در دوران مشروطيت ايران
پيدايش مشروطيت در ايران
خوانندگان دانشمند ميدانند كه حكومت ايران قبل از سلطنت مظفر الدينشاه قاجار و نيز در دوران خود وى استبدادى بود و شاه و حكام ، كه نمايندگان او در ولايات بودند ، از حيث جان و مال مردم اختيار تام داشتند . روابطى كه در اين عهد بين ايران و كشورهاى اروپا پيدا ميشد و مسافرتهائى كه برخى از ايرانيان بخارج ميكردند كمكم اين فكر را در انديشهها پديد آورد كه چه بهتر شكل حكومت ايران عوض شود و قواى سهگانهء مقننه ، قضائيه و مجريه جانشين وضع دلبخواه اولياى امور گردد ، تا با وضع قوانين از طرف دستگاهى ، كه خود ملت بنام مجلس انتخاب مىكند ، تكاليف مردم در روابط فيما بين ، و نيز رابطهء آنان با دولت ، معين شود و دستگاه قضائى ، با بيطرفى كامل ، تخطيات مردم را از قوانين مزبور رسيدگى و داورى كند و آنگاه دستگاه اجرائى ، ضمن وظايف خاصى كه از لحاظ حفظ حدود كشور و ادارهء امور آن دارد ، آن احكام را بموقع اجرا بگذارد و پادشاه ، كه رئيس مملكت و سنگ زيرين بناى استقلال و عظمت ايران است سلطنت خود را در تعادل و نظارت آن قوا اعمال كند .