مقدسى در احسن التقاسيم در توصيف اقليم خراسان و ماوراء النهر چنين آورده است :
« . . . لهجههاى گوناگون دارند و زبان نيشابور رساتر و گيراتر است ولى آغاز واژهها را كسره دهند و يا ( ى ) افزايند مانند « بيگو » و « بيشو » و سينى بىفايده افزايند و همچون « بخردستى » و « بگفتستى » و « بخفتستى » و مانند اين و در اين زبان سستى و لجاج است و مردم طوس و نساء خوشزبانترند » . « 1 »
بار تولد مستشرق روس در مورد نژاد مردم شمال شرقى خراسان از جمله ساكنان قوچان قديم در كتاب تذكرهء جغرافياى تاريخى ايران چنين نوشته است : « . . . حركت آرينها از قسمت شمالى ايران از همان راهى بوده كه در قديم شاهراه عمده از آسياى غربى به شرقى بود ، يعنى از طول دامنه جبالى بوده كه سرحد شمالى فلات ايران را تشكيل مىدهند . » بعضى از خط سيرها ممكن است موجب اين حدس شده باشند كه قسمتى از اين راه در زمان قديم شمالىتر بوده است . چنان كه مطابق قول ايزيدور خاراكسى اين راه از ولايت قومينه ( قومس ) كه دامغان و سمنان از بلاد آن بودهاند ، رو به شمال هيركانيا يعنى به سواحل رود گرگان كه به بحر خزر مىريزد مىرفته و از آنجا متوجهء ولايت پارتها مىشده است كه قديمترين پايتخت آنان استاكاو يا ارساكا يعنى خبوشان دورهء اعراب يا قوچان كنونى واقع بوده است . « 2 »
سعيد نفيسى در كتاب تاريخ اجتماعى و سياسى ايران در دورهء قاجار مىنويسد : « . . . حدود يك قرن قبل از اسلام ، اختلاط مردم شمال شرقى خراسان را با قبايل ترك بتدريج مشاهده مىكنيم . . . در تاريخ ما تركان نزديك نهصد سال پيش از مغولان پيدا شدهاند .
چنان كه در حدود يك قرن قبل از هجرت ، ايران از دو سو با دو نژاد بيگانه روبهرو شده است . آنكه در مرزهاى شمال شرقى ايران پديد آمد ، ايرانيان بدان هفتال و تازيان هيطل و هياطله گفتهاند و در نظر تاريخنويسان امروز ، قطعا از نژاد ترك بودهاند ، و آنكه در مرزهاى شمال غربى در پشت كوههاى قفقاز پيدا شده آن را ايرانيان هميشه خزر ناميدهاند و آن هم با تحقيقات امروزين مسلم است كه از همين تركان امروز بودهاند .
هامش
( 1 ) . ابو عبد اللّه محمد بن احمد مقدسى ، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، ترجمهء علينقى منزوى ، تهران ، شركت مؤلفان و مترجمان ايران ، بخش دوم ، ص 489 .
( 2 ) . بار تولد ، و . و . تذكرهء جغرافياى تاريخى ايران ، ص 41 - 140 .