قدرى كه از باغ گذشته به سمت دست چپ رفتيم ، سوار اسب شده رانديم ، قلعه و خندق كهنهء رضا قلى خان پدر شجاع الدوله در عهد خاقان مغفور فتحعلى شاه ساخته مشهور است به « كرد خانه » كه رضا قلى خان در آن وقت از هر طايفهء كرد آورده و در اين قلعه منزل داده بود . . . » و اينكه در قوچان قديم ( شهر كهنه ) ، هماكنون محلهاى به نام « كرد محله » معروف مىباشد ، خود مبين همين عقيده است كه زبان كردى در بين مردم شهرستان قوچان جنبهء مستحدث داشته و گويش اصلى مردم اين منطقه از گذشتههاى دور ، فارسى قوچانى بوده است كه هماكنون نيز رايج و متداول است .
زبان فارسى قوچانى ، همچنانكه در بخش فرهنگ عاميانهء مردم قوچان نمونهاى از تك گويشهاى آن آورده شده ، داراى لغاتى اصيل با ريشهء فارسى درى است .
و اما دهات و روستاهاى قوچان از لحاظ اسكان مردم و تراكم جمعيت و نيز زبان اهالى ، بافت خاصى دارد . مثلا در جوار دهى كه مردم آن به كردى تكلم مىكنند روستايى وجود دارد كه مردمش به زبان تركى سخن مىگويند . مانند دالنجان كرديه و دالنجان تركيه از دهستان چرى ، در تحقيقى كه از اين امر شد چنين اظهار گرديد :
در زمان حكومت امير حسين خان شجاع الدوله ، هنگامى كه تركمنها به منطقهء قوچان تاختند عدهاى از آنان اسير شدند و اسرا را نزد امير آوردند . امير حسين خان فرمان داد تا تركمنها را بين دهات و آباديهاى قوچان تقسيم كنند و اسكان دهند و آب و زمين در اختيار آنان بگذارند تا از خوى بيابانى و غارتگرى انصراف حاصل كنند و به زندگى روستايى و آباد كردن زمين اشتغال ورزند . دليل بر اين مدعا ، همچنانكه اشاره شد ، برخى از اسامى دهات قوچان و مردم روستايى است . بهطورى كه مردم يك ده ، فارسى زبان ، اهالى ده همجوار آن ترك زبان و مردم آبادى و روستاى ديگرى كرد زبان هستند ؛ نظير كوران تركيه و كوران كرديه از دهستان جعفرآباد فاروج .
اتركنامه ( تاريخ جامع قوچان ) ( فارسى ) — صفحة 417
مساهمون: رمضانعلى شاكرى
ص٤١٧