بدينگونه از همان زمان ، تركان از سه سوى درياى خزر يعنى در مشرق ، شمال ، مغرب آن مىزيستهاند و به طوايف و قبايل بسيار منشعب مىشدهاند كه برشمردن آنها خود كتابى جداگانه مىخواهد . . . اما مغولان در پايان قرن ششم هجرى ، يعنى پس از تركان ، در تاريخ پديد آمدند و چون خويشاوندى نزديك با تركان داشتهاند از آن زمان بيشتر ترك و مغول را از يك نژاد دانستهاند . . . آخرين عقيدهء بعضى از دانشمندان اين است كه تركان از نژاد آريايى يا هند و اروپايىاند . . . در قرن چهارم هجرى ، يكى از قبايل بزرگ ترك كه در سواحل جيحون مىزيسته اندكاندك به جنوب مايل شده نخست خوارزم و سپس ناحيهء گرگان را گرفته و كمكم بوميان و سكنهء قديم آنجا را رانده است . اين قبيلهء بزرگ به دو شعبهء كوچكتر « غز و تغز » تقسيم مىشده است . گروهى كه به ايران آمدهاند تركمان نام داشتهاند و در ميانشان طايفهاى از بازماندگان سلجوق نام بوده كه به اسم سلجوقيان در ايران و ناحيهء وسيعى از كشورهاى اسلامى پادشاهى كردند . « 1 »
بار تولد در مورد سرازير شدن تركهاى سلجوقى به شمال خراسان چنين مىنويسد :
« . . . جبال بلخان بزرگ و كوچك و كوه كورن داغ و كپتداغ و جبال خراسان كه امروزه سرحد بين ايران و تركمنستان است و در عهد قديم و هكذا در قرون وسطا سكنهء واحههاى واقعه در امتداد دامنههاى جبال را ايرانيان تشكيل مىدادند . ولى بديهى است كه واحههاى مزبور به واسطهء موقعيت جغرافيايى خود ناچار مىبايستى غالبا مورد حملات متعدد كوچنشينان ترك واقع شده و به تصرف آنان درآيد . از همين تاريخ اين سرزمين تركى اتك « 2 » و يا بهطور اصح ايتاك كه به معناى ولايت ، دامنه - كوهپايه است ، ناميده شد . از ميان بلاد اين سرزمين در قرون وسطا ، از نساء و ابيورد بيش از ساير بلاد اسم مىبرند . . . اتك به واسطهء موقعيت جغرافيايى خود در معرض تاختوتاز كوچنشينان آسياى وسطا واقع مىشد علاوه بر آن ملوك آسياى وسطا يعنى ملوك خوارزم ( قرار مىگرفت ) . . . » « 3 »
هامش
( 1 ) . نفيسى ، سعيد . تاريخ اجتماعى و سياسى ايران در دورهء معاصر ، تهران ، مطبوعاتى شرق ، 1335 ، ص 5 و 6 .
( 2 ) . در حال حاضر سرزمين اتك در مرز ايران و تركمنستان قرار گرفته است .
( 3 ) . بارتولد ، و . و . تذكرة جغرافياى تاريخى ايران ، ص 144 - 142 .