آخوند ملا صدرا قائل است كه حق تعالى در موطن ذات ، عالم است بحقايق ممكنات بنحو تفصيل . قول حق همين قول است و برگشت قول عرفا هم به همين قول است ، چون اشكالاتى بر عرفا وارد مىآيد ، روى امارات و جهاتى كه در موارد متفرقهء از كلمات خود ذكر كردهاند ، قول آنها در علم بارى باشياء قبل از اشياء ، بايد تأويل شود . تأويل مختار آنها همان مشرب ملا صدرا در علم حق است ، كه بيان خواهد شد . ملا صدرا در اسفار مفصّل ، ممشاى عرفا را در علم بارى ، بيان كرده است .
نقل اقوال در علم حق
نظر به اينكه مصنف در اين مقدمه متعرض علم حق تعالى شده است ، و اين مسئله را آنطورى كه بايد تحقيق ننموده . علاوه بر اين ، كلمات او در اين مسئله مبهم است و تحقيق در كلمات او احتياج بنقل اقوال مختلفهء در اين مسئله دارد .
ما ناگزيريم از ذكر كلمات ائمه حكمت و معرفت در اين مسئله از بسط كامل مسئلهء علم حق ، چه قبل از ايجاد و چه بعد از ايجاد ، چون موجب تطويل است ، خوددارى كرديم . و در رسالهاى مستقل اين مسئله را مبسوطا تحقيق كردهايم .
مسئله علم بارى تعالى ، يكى از مسائل مهمهء الهيات بالمعنى الاخص است .
اين مسئله تا قبل از صدر المتالهين بطور كامل تحقيق نشده بوده است ، تحقيق كامل در مسئله علم حق بطور تفصيل در مقام ذات ، قبل از اشياء ، اختصاص بآخوند ملا صدرا دارد ، و همچنين بيان مراتب علم فعلى حق كه صفحات عالم وجود باشد ، بهنحوى كه جميع متغيرات و متحركات مشهود حق باشند ، بدون آنكه در شهود و علم حق تغير و انفعالى پيدا شود ، از مختصات اين رجل عظيمالشان و حكيم الهيست . « 1 »
هامش
( 1 ) . صدر المتألهين در مبدا و معاد ، چاپ سنگى طهران 1314 ق . ص 66 ، فرموده است : « و اما كيفية علمه بالاشياء بحيث لا يلزم منه الايجاب و لا كونه فاعلا و قابلا و كثرة في ذاته بوجه تعالى عنه علوا كبيرا ، فاعلم انها من اغمض المسائل الحكمية ، قلّ من يهتدى اليها سبيلا و لم يزل قدمه فيها ، حتى