باعتبار قوس صعودى ، با عقول متحد مىگردد ، و به لحاظ توجه بما دون و كثرات ، جنبه خالقيت پيدا مىنمايد ، تا به جائى مىرسد كه از باطن ذات و وجود معنوى خود تغذى مىنمايد . « 1 »
كان قندم نيستان شكرم * هم ز خود مىرويم و خود مىخورم
نفس مطلق ، باصطلاح عرفا ، نفس منطبع حيوانى است . در انسان هم نفس ، به همان مرتبهاى از نفس ناطقه كه مدبّر بدن است و تجرد تام و فوق التمام ندارد ، طلاق نمودهاند .
حقيقت وجود ، باعتبار ظهور در عالم برزخ و تقييد بصور حسيهء غير مادى ، چه در برزخ نزولى « خيال مطلق » ، و چه در برزخ صعودى « خيال مقيد » ، مرتبهء اسم مصور ، ربّ عالم خيال مطلق و مقيد است .
در فصل ششم ، تفصيل عالم برزخ و فرق بين برزخ نزولى « منفصل » ، و برزخ متصل « صعودى » ، كه از آن بعالم خيال مطلق و مقيد ، و خيال منفصل و متصل تعبير نمودهاند ، خواهد آمد .
از عالم برزخ به غيب اضافى و نسبى و شهادت اضافى نسبى ، نيز تعبير نمودهاند ، كما اينكه از عالم ماده و صور منطبع در مواد جسمانى ، بعالم ظاهر و شهادت مطلق و عالم ملك ، تعبير نمودهاند . چون عالم ماده ، آخرين مرتبه وجود در مقام نزول است . از حقيقت وجود باعتبار ظهور در اين نشئه ، به مرتبهء اسم ظاهر « مطلق » ، و اسم آخر ، ربّ عالم ملك و شهادت ، تعبير نمودهاند . عالم ماده ، شهادت و ظاهر مطلق و مقام حقيقت وجود ، غيب مطلق و اول مطلق و باطن صرف است ، و به آن مرتبه در لسان اهل اللّه ، غيب الغيوب و كنز مخفى ، نيز اطلاق
هامش
( 1 ) . براى بحث تفصيلى اين مطلب ، رجوع شود بكتب صدر المتألهين ، خصوصا اسفار اربعه ، مباحث وجود ذهنى و مباحث عقل و معقولات . ما در كتب و رسائل خود ، اين بحث را بطور ملخص بعد از ديدن كليه آراء فلاسفه بيان كردهايم ، رجوع شود به رسالهء نگارنده در اتحاد عاقل و معقول ، « شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا و تعليقات بر شرح مشاعر ملا صدرا ، چاپ مشهد ، 1384 ه ق ، ص 245 ، 247 تا ص 261 شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا ، چاپ مشهد ، 1382 ، مبحث علم حق ص 131 .