حمزه فنارى بر مسلك حكما نمودهاند و در صدد اثبات اينكه حق تعالى وجود مطلق است ، بر آمدهاند ، اغلب مخدوش است ؛ چون در اكثر ادله ، بين وجود مطلق مفهومى صادق بر حقايق ، اعم از واجب و ممكن ، و اطلاق سعى محيط صرف عارى از قيد اطلاق ، خلط كردهاند . « 1 »
صاحب تمهيد گمان كرده است قول : به اينكه حق تعالى وجود خاص ، عارى از ماهيت ، و ممكنات وجود مشوب به ماهيت مىباشند ، منافات با قول به وحدت وجود و اينكه طبيعت وجود بما هو هو منشأ انتزاع وجود است دارد ، در حالتى اگر ما قائل شويم كه مقام صرافت ، وجود حق و مقامات مشوب با اعيان ثابته ، ظل وجود حق و خارج از مرتبه و حاق مقام صرافت وجودند ، مرتبه خلق است ، و وجودات امكانيه ربط صرف و تعين محض وجود حقند ، هيچ منافات با توحيد وجودى ندارد و با وحدت شخصى وجود هم سازش دارد . فرق اين دو قول اينست :
بنا بر قول اهل توحيد و عرفان ، مقام وجوب وجود از تعينات اصل حقيقت وجود است و بنا بر قول حكما مرتبهء صرف به شرط لاى از تعينات امكانيه ، تمام هويت حق است و عرفا اين مقام را مقام احديت وجود و به اعتبارى مقام واحديت مىدانند .
كلمات صاحب تمهيد در مقام اشكال بر تشكيك از مناقشات متعدد خالى نيست ، و همچنين كلمات شارح محقق مفتاح حمزه فنارى در مقام اقامهء دليل بر اثبات اينكه حق وجود مطلق است ، مملو از مجازفات است ، بجز يكى دو دليل بقيهء ادلهء او مخدوش است و عجب آنكه مرحوم عارف محقق ، افضل المتاخرين ، آقا ميرزا هاشم رشتى ، در حواشى بر اين قسمتهاى از شرح مفتاح ، بوجه من الوجوه متعرض اشكالات و مناقشات بر اين كلمات نشده است . ما از براى اجتناب از
هامش
( 1 ) . رجوع شود به تمهيد القواعد ابن تركه ، چاپ سنگى طهران 1315 ه ق . ص 48 ، 49 ، 50 ، و مصباح الانس ، چاپ طهران ص 49 ، 51 ، 54 ، 55 ، 56 ، 57 ، تا 61 .
مرحوم آقا محمد رضا در حواشى بر تمهيد ، متعرض اشكالات واردهء بر كتاب نشده است ، ولى آقا مير شهاب نيريزى كه از اعاظم تلاميذ آقا محمد رضا است ، بطور اختصار در موارد زيادى بر كلمات شارح و ماتن مناقشه كرده است .