آنچه بجا آورده از خير در حالتى كه حاضر است ، و قال تعالى :
« فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ »
يعنى كسى كه بجاى آورد به قدر سنگينى ذرهاى از خير ، مىبيند آن را و كسى كه بجاى آورد از شر به مقدار ذرهاى مىبيند آن را ، و قال تعالى :
« وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً »
يعنى بيابند آنچه بجاى آوردهاند حاضر و ستمكارى نكند پروردگار تو احدى را . « 1 »
هامش
( 1 ) . پس از آنكه آزمونها انجام شد ، نوبت به اين مىرسد كه پاداش يا كيفر داده شود . در اين صورت ممكن است تصور شود در چنين موضعى كه انسان هيچ اختيارى ندارد ، پس ممكن است درباره وى هرگونه رفتارى انجام گيرد ؛ زيرا در دنيا مشاهده كرده است هنگامى كه بعضى درست يا نادرست گرفتار مىشوند ، هرگونه رفتارى از سوى دژخيمان درباره آنها مجاز شمرده مىشود ؛ بنابراين اين احتمال وجود دارد كه در عالم برزخ نيز چنين وضعى حكمفرما است كه قرآن مجيد در موارد گوناگون و به مناسبتهاى مختلف شيوه رفتار با انسانها را يادآور مىشود ؛ چنانكه گاه مىفرمايد : هركس كار نيك انجام دهد ، ده برابر پاداش مىبيند و در برابر هر گناه به همان اندازه كيفر مىشود و گاه مىبينيم كه مىفرمايد : هركس كار نيك يا زشتى انجام دهد ، حتى اگر به مقدار ذرهاى هم باشد ، آن را مىبيند و در جاى ديگر مىفرمايد : هر آنچه بجا آورده در برابر خود مشاهده مىكند و خدا به كسى ستم نمىكند و بالاخره مىفرمايد : در آن روز به هيچكس درباره چيزى ستم نمىشود و جزاى هركس به اندازه عمل او است .
بنابراين پاداش اعمال نيك ده برابر داده مىشود و مكافات اعمال زشت ، بدون آنكه افزايشى در كار باشد ، محاسبه مىشود . ازاينرو ثواب و عقاب كه به اعمال انسان تعلق مىگيرد ، با اعمال دنيايى او در يك جهت خواهد بود و نسبت ميان آنها ظهور و بطون است ؛ به اين معنا كه پاداش يا كيفر ، ظهور ملكوتى اعمال است و آنچه انسان در دنيا انجام مىدهد ، در عالم برزخ و آخرت ، چهره واقعى عمل به شكل پاداش يا كيفر آشكار مىشود كه نه چيزى از آن كم و نه چيزى بر آن اضافه مىگردد . شرح آنچه درباره پاداش مضاعف يعنى« جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً »آمده است ، در گذشته بيان شد . در واقع بخشش و وعدهاى است كه از سوى خدا به بندگان نيكوكار داده مىشود ؛ چنانكه فرموده است :مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً( بقره ( 2 ) : 24 )