14 . معرفه : امر ثواب و عقاب مخالف با اعمال نيست ، بلكه نسبت ما بين آنها ظهور و بطون است ؛ يعنى جزاء ، ظهور ملكوت اعمال است در آخرت ؛ چنانچه فرمايد :
« فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ »
يعنى در آن روز به هيچ وجه درباره چيزى به كسى ظلم نشود و شما جز به آنچه بجاى آوردهايد مكافات نشويد و پاداش مگيريد و قال اللّه تعالى :
« يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً »
يعنى روزى كه بيابد هركسى از
هامش
إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا( اسراء ( 17 ) : 36 )
چرا كه گوش و چشم و دل ، همه مسئولند .
و چون از آنها بپرسند چگونه سخن مىگوييد ، پاسخ دهند :أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ( فصلت ( 41 ) : 21 )
همان خدايى كه هر موجودى را به نطق درآورده ما را گويا ساخته
به هر ترتيب انسان در چنين آزمونى كه بايد آن را دادگاه بدوى ( ابتدايى ) به شمار آورد ، اگر در زندگى ملتزم به انجام دستورهاى الهى نبوده و اعمالى را مرتكب شده كه از بىتوجهى و بىبندوبارى او حكايت مىكند ، جايى براى خلاف گويى باقى نمىماند .
راستى در چنين مقامى چه رسوايىهايى به بار خواهد آمد . گذشته از شرمسارى ، بيچارگى و بىآبرويى ، انسان در عذاب الهى معذب خواهد بود و تا زمانى كه در برزخ است ، در دوزخ آن گرفتار است و اين همان دوزخى است كه بهوسيله اعمال ناپسند و جنايات در دوره عمر خود فراهم آورده است .
در اينجا يادآورى يك رويداد مفيد است و آن اينكه وقتى رسول خدا ( ص ) از جنگ حنين باز مىگشت ، در ميان راه محلى براى استراحت و تهيه خوراك انتخاب فرمود و اصحاب را مأمور جمعآورى هيمه و هيزم كرد ؛ ازاينرو هر يك به گوشهاى رفتند و براى جمعآورى هيزم بسيج شدند . وقتى همه افراد آنچه را كه با خود آورده بودند روى هم ريختند ، كوهى از خار و خاشاك تشكيل شد . در اين هنگام رسول خدا ( ص ) ياران را مخاطب قرار داد و فرمود :
عزيزان بايد بسيار مراقب باشيد و از كارهاى ناشايست - هرچند كوچك باشد - بپرهيزيد ؛ زيرا همان گونه كه اين بوتههاى كوچك وقتى جمع شدند كوهى از خود ساختند ، اگر كارهاى ناشايست نيز جمع شود ، آتشى سوزان و جهنمى گداخته فراهم مىشود .